Табғаш елі ортақ жауымыз
Тұңықұқ бітіктасы. Базылхан Нәпіл түсірген. 2005.
Тоныкөк (Тоңыұқық) (646–741 жж. шамасы) — Екінші Шығыс Түркі қағанатының негізін қалаушылардың бірі, оғыз тайпасынан шыққан ұлы ойшыл, мемлекет қайраткері. Ол өз дәуірінде Түркі қағанатының үш қағанына уәзір болып, елдің халқын көбейтіп, жерін кеңейтуге елеулі үлес қосты.
Тоныкөктің шығу тегі және қалыптасуы
Тас жазуда: «Мен, Білге Тоныкөк, табғаш (қытай) елінде тәрбиеленіп өстім. Түркі халқы ол кезде табғаштарға бағынышты еді» деп жазылған. Бұл дерек Тоныкөктің түркі тайпалары көсемдерінің бірінің баласы болғанын аңғартады. Өйткені сол кезеңде көшпелілер арасында тек ел басыларының аманатқа берген балалары ғана император сарайында оқып, тәрбиелене алатын.
Қытай сарайында жүрген жылдары Тоныкөк өз еліне жасалған қорлық пен зорлықты көріп өседі. Осы тәжірибе оның кейінгі саяси көзқарасын айқындап, тәуелсіздік жолындағы күреске жетелейді.
683 жылғы көтеріліс және қағанаттың қайта көтерілуі
683 жылы Тоныкөк шыли иуән тайпасының басшысы Құтылықпен бірігіп, табғаштарға қарсы көтеріліске шығады. Көтерілісшілер жеңістен жеңіске жетіп, көп ұзамай әйгілі Екінші Шығыс Түркі қағанатының шаңырағын көтереді. Құтылық Ел төресі деген атпен қаған болып сайланады.
Табғаштың айласы және Тоныкөктің тосқауылы
Жаңа қағанатты әлсіретуді көздеген табғаш билеушілері «жабайыны жабайының қолымен құрту» саясатын ұстанып, түркілерге көрші тоғыз оғыздарды айдап салады. Алайда табғаштың әдіс-амалын жақсы білетін Тоныкөк асқан көрегендік танытып, Тоғыла жазығында тоғыз оғыз әскерін күйрете жеңеді.
Бірлікке шақырған шешендік: тұтқындарды босату
Жеңістен кейін Тоныкөк қолға түскен тұтқындарды Құтылық қағанға айтып, түгел босатып, еліне қайтарады. Бұл қадам жай мейірім емес, түркі жұртының ішкі тұтастығын күшейтетін стратегиялық шешім еді.
Тоныкөктің үндеуі
«Түбіміз бір, туыспыз. Өзара қырқысқаннан өзгеге жем болғаннан басқа пайда жоқ. Табғаш — ортақ жауымыз. Сондықтан соған қарсы күш біріктірейік… Кім бірлік байрағын көтеремін десе, Өтүкенге келсін. Біз сонда бірер күн еру боламыз».
Осы сөздер оғыздардың жүрегін жібітіп, олар түркі туының астына жиналады. Тоныкөк тас жазуда бұл оқиғаны: «Осыдан кейін оғыздар өз аяғымен көтеріле келді» деп еске алады.
Қапаған қаған тұсындағы күрделі кезең
Құтылық қаған қайтыс болғаннан кейін таққа інісі Қапаған отырады. Тоныкөк оған да сенімді серік, білікті ақылшы ретінде қызмет етеді. Тас жазуда: «Елтөресі қаған, Білге Тоныкөк қам жеп, иелік қылғаны үшін Қапаған қаған бар болып отыр» деген жолдар бар.
Қытай жылнамалары Қапағанды қарамағындағыларға қатал, қартайған сайын қызғаншақ әрі ақылсыз бола бастады деп сипаттайды. Сол тұста Тоныкөк қытайға ауып кетпек болған ру-тайпа көсемдерін тоқтатып, ел бүтіндігін сақтауға бар күшін салады: күндіз отырмай, түнде ұйықтамай, ат үстінде жүреді.
Алайда Тоныкөктің халық арасындағы беделі күшейген сайын Қапаған оны биліктен шеттете бастайды. Ішкі алауыздық қағанатты әлсіретіп, ақырында Қапаған өз қандастарының қолынан қаза табады.
Білге қаған дәуірі және қағанатты қалпына келтіру
Қапағанның ұрпағы билікке таласып, ел бірлігіне қауіп төндіреді деген уайыммен Күлтегін батыр ағасы Могилиәнді (Білге қаған) таққа отырғызады. Білге қаған тұсында Тоныкөктің көреген ақылы қайта қажет болып, жан-жақтан анталаған жау жеңіліп, құлауға айналған қағанат қалпына келеді.
Тас жазуда Тоныкөк Білге қағанға үлкен сенім артып: «Түрк Білге қаған түрк-сыр, оғыз халқын асырап, мерейін үстем қылып отырар» деп жазады.
Тасқа қашалған өмірлік қорытынды
«Тәңірі жарылқады!
Бүкіл түркі жұртына қарулы жау келтірмедім, атты әскер жолатпадым. Ел төресі жауламаса, оған еріп мен жауламасам, елім, халқым жойылар еді. Оның шабуылының нәтижесінде, менің шабуылымның нәтижесінде еліміз қайта ел болды, халқымыз қайта халық болды. Өзім қартайдым, ұлық болдым. Түркі Білге қағанның еліне арнап тасқа жаздырған мен — Білге Тоныкөкпін» дейді дана қария.
Соңғы жылдары: дерек пен жорамал
Тоныкөктің нақты қай жылы қайтыс болғаны белгісіз. Қытай деректерінде Білге қаған 716 жылы оны ордаға қайта шақыртқанда, Тоныкөктің жасы 70-те екені анық көрсетіледі. Содан кейін ол Білге қағанның жанында болып, қағанатты төнген қауіптен сақтауға көмектеседі.
734 жылы Білге қаған у беріліп қаза табады. Одан кейін Тоныкөк туралы дерек кездеспейді. Білге қағаннан соң таққа оның балалары бірінен кейін бірі отырғаны, ал биліктің едәуір бөлігі Білге қағанның әйелі, Тоныкөктің қызы Бопының (Пофудың) қолында болғаны мәлім. Бұл жағдай Тоныкөктің сол жылдары да орда маңында болуы мүмкін екенін аңғартады.
Кейбір тарихшылар оның әбден қартайып барып дүниеден өткенін айтады. Соған қарағанда, Тоныкөк 741 жылдың шамасында 95 жасқа жуықтап қайтыс болған болуы ықтимал.
Тоныкөк жазба ескерткіші: әдеби және тарихи мәні
Тоныкөк жазба ескерткіші — Екінші Шығыс Түркі қағанатының саяси, қоғамдық және әлеуметтік өмірін көне түркі поэзиясы стилінде жоғары шеберлікпен бейнелеген, идеялық мазмұны мен көркемдік деңгейі биік әдеби мұра. Мәтін көне түркі жазуымен бедерленіп жазылған.
Табылуы
Құлпытасты XIX ғасырда Солтүстік Моңғолиядағы Селенга өзені бойынан Д. А. Клеменц тапқан.
Зерттелуі
Ескерткіш мәтінін оқу, аудару және ғылыми тұрғыдан зерттеу ісіне В. Томсен, В. В. Бартольд, С. Е. Малов және басқа түркітанушы ғалымдар үлес қосты. Қазақ әдебиеті тұрғысынан тұңғыш зерттеген — М. Жолдасбеков.
Құрылымы мен поэтикасы
- Ескерткіш 313 өлең жолынан тұрады.
- Зерттеушілер оқиғалар желісін 14 циклға (14 хикаяға) бөліп қарастырады.
- Жырда Тоныкөктің тарихи рөлі ерекше аталып, елдік, ерлік, бірлік идеялары айқын көрінеді.
- Қанатты сөздер, афоризмдер, мақал-мәтелдер кейін қазақ ақын-жыраулары поэзиясында көркемдік дәстүр жалғастығын тапты.
Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы