ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ПАЙДАЛЫ ҚАЗБАЛАР

Ұйым туралы

Жер қойнауын қорғау және пайдалану жөніндегі Орталық Қазақстан аумақтық басқармасы (“Центрказнедра” АБ) 1992 жылы бұрынғы “Центргеология” өндірістік геологиялық бірлестігінің базасында құрылды. Басқарма Орталық Қазақстан аумағында Қазақстан Республикасы Энергетика және минералдық ресурстар министрлігі Геология және жер қойнауын қорғау комитетінің аумақтық органы болып табылады.

Басқарманың қызмет аймағына Ақмола, Қарағанды және Павлодар облыстары кіреді. Қызметі 674,5 мың шаршы километр аумақта, яғни республика жерінің 24,8%-ында жүзеге асырылады.

Қамтитын аумақ

674,5 мың км²

Республика аумағындағы үлесі

24,8%

Қамтитын облыстар

Негізгі міндеттер

“Центрказнедра” аумақтық басқармасының негізгі міндеті — Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес минералдық шикізаттың барлық түрін және жер асты су көздерін геологиялық зерттеу, өндіру және ұқсату кезінде жер қойнауын қорғау мен оны ұтымды пайдалану талаптарының сақталуына мемлекеттік бақылауды жүзеге асыру.

Ұйымдық құрылым

3 бөлім
5 аумақтық инспекция
Ғылыми-техникалық кеңес
Пайдалы қазбалар қоры жөніндегі аумақтық комиссия

Инфрақұрылым

Геологиялық мұражай
Геологиялық материалдар қоймасы

Бұл ресурстар өңір бойынша жиналған деректерді сақтау мен талдаудың тұрақты негізін қалыптастырады.

2002 жылғы геологиялық барлау және зерттеу жұмыстары

2002 жылы геологиялық барлау жұмыстарының негізгі көлемі республикалық инвестициялар есебінен, ал аз бөлігі мемлекеттік бюджет қаражаты есебінен орындалды. Сонымен қатар шетелдік инвестициялар да тартылды.

Қызылшоқы кен алаңы

Мемлекеттік бюджет есебінен іздестіру және бағалау жұмыстары жүргізіліп, мыс қоры есептелді. Қор көлемі шамамен 400 мың тонна.

Барлау аяқталғаннан кейін объект инвесторға берілсе, шамамен 300 адам еңбек ететін кен өндіру кәсіпорнын құру мүмкіндігі қарастырылады.

Нұра өңірі (жер асты сулары)

Республика астанасын сумен қамтамасыз ету мақсатында Нұра өңіріндегі жер асты сулары қоры бойынша жедел зерттеу жүргізілді.

Семей және Сарышаған полигондары маңы

Бұрын аз зерттелген аумақта 21 403 км² көлеміндегі жерлерде далалық геологиялық жұмыстар аяқталды.

Геология мен металлогения бойынша жаңа деректер алынып, түсті және бағалы металдар мен басқа да минералдық шикізатты іздеуге перспективалы жаңа алаңдар белгіленді.

Жер қойнауын пайдаланушылар қаражаты есебінен атқарылған жұмыстар

Негізгі нәтижелер

“Нұрдаулет” ЖШС

2002–2003 жылдардағы зерттеулер нәтижесінде Қосқұдықтағы алтын-полиметалл кені және Солтүстік Балқаш өңіріндегі Көкзабайдағы қорғасын-мырыш кені бойынша қор көлемі белгіленді. Осы кен орындары базасында кеніштер салынуда; кен қоры сәйкесінше 6 және 20 жылға жетеді.
“Казхром” АҚ

Қарағанды облысындағы Тур кен орнында марганец рудасының қоры анықталды. Кеніштің 19–20 жыл жұмыс істеуі қамтамасыз етіледі деп болжанады.
“Жалын” ЖШС

Қонырат кен орнында баланстан тыс бірнеше тотықтанған мыс рудасының үйінді қорлары анықталды. Бұрын жинақталған техногендік түзілімдерді өңдеу жаңа жұмыс орындарын ашуға, қосымша мыс алуға және ауданның экологиялық жағдайын жақсартуға мүмкіндік береді.
“Ақмола Голд” ЖАҚ

1998–2000 жылдары Теллур алтын кен орны бойынша қорытынды есеп ҚР қорлар жөніндегі мемлекеттік комиссиясына тапсырылды. Барланған қорлар өз алтын айыру фабрикасы бар кәсіпорынның қызметін 7 жылға ұзартады; кейінгі барлау есебінен мерзімді 15–20 жылға дейін жеткізу мүмкіндігі бар.
“Рапид” ЖШС

Қарағанды көмір бассейніндегі бұрынғы №17 және №20 шахта алаңдарында шағын кәсіпорынның жұмысын қамтамасыз ете алатындай К10 және К12 тас көмір қабаттарының қоры анықталып, мемлекеттік комиссияда бекітілді.
“Недра Казахстана” ЖШС

“Центрказнедра” жанындағы аумақтық комиссия Қарағанды бассейніндегі өнеркәсіп учаскесінде a5–6 қабатын ашық әдіспен өңдеуге арналған XI учаске көмір қорын бекітті. Қор 17 жылға жетеді.

Су қорлары және басқа пайдалы қазбалар бойынша бекітілген қорлар

ҚР қорлар жөніндегі мемлекеттік комиссиясы Жезқазған қаласындағы кәсіпорындарды (“Қазақмыс корпорациясы” АҚ) сумен жабдықтау үшін Ескұлын кен орнындағы жер асты суларының пайдаланылатын қорын бекітті. Сондай-ақ Тур марганец кен орны үшін Басақтымақ кен орнында және Павлодар облысындағы Бастау, Роса, Мойылды учаскелеріндегі минералдық жер асты сулары бойынша қорларды анықтау бағытындағы жұмыстар жүргізілді.

Қарағанды өнеркәсіптік аймағындағы түрлі кәсіпорындарды сумен қамтамасыз ету мақсатында 7 скважина учаскесі бойынша жер асты суларының пайдаланылатын қорын “Центрказнедра” жанындағы аумақтық комиссия бекітті.

Қосымша бекітілген нысандар

Қарағанды өнеркәсіптік ауданында (“Ремас” ЖАҚ) Шолаққарасу — жоғары сапалы барит рудасының шағын кен орны.
Жезқазған өнеркәсіптік ауданында (“Еркін Кварц” ЖШС) Ақтас — отқа төзімді кірпіш пен оптикалық шыны өндірісіне арналған кварц үйінділері.
Атасу өнеркәсіптік ауданында (“Анис” ЖШС) Миқайнар — қаттама әк.
Павлодар облысында Көміртұз — отқа төзімді балшық.
Құрылысқа қажет тас — 8 кен орны.
Автомобиль жолдары құрылысына (негізінен Алматы—Екатеринбург бағыты) қажет балшық және қиыршық тас — 14 кен орны мен учаске.
Құмды-қиыршықтас қоспасы — 1 кен орны.

Өндіру көлемі, инвестициялар және нарықтық динамика (2002)

Оң нәтижелерге қарамастан, қорғасын, мырыш, мыс, темір сияқты бірқатар минералдық шикізат түрлері бойынша өндіру көлемінің қор деңгейінен асып кету белгілері байқалды. Осыған байланысты басқарманың маңызды бағыттарының бірі — әлеуетті жер қойнауын пайдаланушылардың инвестицияларын, ең алдымен, геологиялық барлау жұмыстарына тарту.

2002 жылы Орталық Қазақстанда пайдалы қазбалардың негізгі түрлері бойынша (алтын мен полиметалдарды қоспағанда) өндіру көлемі артты. Тау-кен өндіру кәсіпорындары кешенінде соңғы төрт жылда тұрақтылық қалыптасты. Көмір өндіру саласында өндіріс көлемі тұрақты өсіп келеді: мысалы, “Испат-Кармет” көмір департаменті 10 млн тонна межеден асты. “Шұбаркөлкөмір” ЖШС, “Молодежный” разрезі (“Қазақмыс корпорациясы” АҚ), сондай-ақ “ЕЭК” АҚ-ның “Восточный” разрезінде де өсімге қол жеткізілді.

Жаңа кен орындарын игеру үдерісі жанданды. “Қазақмыс корпорациясы” АҚ Жаман-Айбат және Қыпшақбай мыс кен орындарын игеруге дайындық жүргізуде; сондай-ақ Нұрқазған алтын-мыс кен орнын ашуға кірісуді жоспарлады. “Жәйрем кен байыту комбинаты” АҚ Жомарт марганец кен орнын іске қосты. Бұрын тоқтап тұрған кәсіпорындарда руда өндіру мен ұқсату қайта қалпына келтірілуде. Ұзақ үзілістен кейін Ақшатау байыту фабрикасы жұмысын қайта жандандырды, ал Қараоба сирек металдар кен орнын пайдалану құқығы алынды.

Сонымен бірге алтын өндіруде айтарлықтай төмендеу бар. Бұл негізінен “АБС-Балқаш” тау-кен комбинатындағы өндірістің құлдырауына және “Қазақалтын” АҚ объектілерінің жобалық қуатқа толық шыға алмауына байланысты.

Жалпы инвестиция (2002)

543,7 млн АҚШ$

Қарағанды облысы: 428,2 млн АҚШ$

Шетелдік инвестициялар

498,1 млн АҚШ$

Қарағанды облысы: 396,3 млн АҚШ$

Өндіру операцияларына бағытталғаны

362,1 млн АҚШ$

Қарағанды облысы: 282,9 млн АҚШ$

Мемлекеттік бақылау: объектілер, лицензиялар және тексерістер

“Центрказнедра” аумақтық басқармасының қызмет аймағында жер қойнауын мемлекеттік бақылауға жататын 285 объект бар (соның ішінде Қарағанды облысында 175).

Жер қойнауын пайдалану жөніндегі лицензиялар мен келісімшарттардың саны 241 (Қарағанды облысы бойынша 137). Оның ішінде республикалық маңыздағы объектілерге — 105 (Қарағанды облысы бойынша 81), жергілікті маңыздағы объектілерге — 136 (тиісінше 57) құжат рәсімделген.

2002 жылғы тексеріс қорытындылары

Тексерілген объектілер: 242
Анықталған заң бұзушылық: 658
Енгізілген ұсыныстар: 208
Өздігінен пайдалану фактілері: 19

Заңсыз өндіру және ықпал ету шаралары

Бірқатар кәсіпорын жер қойнауын пайдалану құқығын қайта рәсімдемей-ақ кен өндіру жұмыстарын жүргізген. Мысал ретінде: “Топаз” ЖШС, “Өркен” ЖШС, “Западная шахтасы” ЖШС, “Укрказуголь” ЖШС, “Атасуруда” ЖШС.

Аумақтық инспекция 29 рет ескерту жасады.
Лицензияны қайтарып алу жөнінде 10 ұсыныс енгізілді.
Айыппұлдар мен салықтарды өндіру үшін құқық қорғау органдарына 32 материал жолданды; 13 іс бойынша ғана шара қолданылды.

Басқарма жанындағы инспекцияның ұсынысы бойынша облыстық прокуратура “Испат-Кармет” АҚ-ға көмірді нормадан тыс жұмсағаны үшін 160 млн теңге талап қойды.

Жер қойнауын қорғау талаптарын бұзғаны үшін 2002 жылы 35 объектідегі жұмыс тоқтатылды. Құзыретті органдар кең тараған пайдалы қазбалар бойынша берілген 10 лицензияны қайтарып алды.

Жер асты сулары: мониторинг және тәртіпті күшейту

Басқарма қамтитын аумақта 2002 жылы 964 су көзі тіркелді. Өткен жылы олардың 195-і тексеріліп, 354 кемшілік анықталды.

Берілген ұйғарым

170

Консервациялау актілері

Жойылған кемшіліктер

223

Шектеу шаралары

Жер асты суын алу 21 объектіде тоқтатылды.
Әкімшілік жауапкершілікке тарту үшін 31 лауазымды адамға қатысты материал жолданды; 6 жағдайда жаза қолданылды.

Рұқсат құжаттарын рәсімдеуді оңайлату

2002 жылдың мамыр айында “Суды арнайы пайдалануға рұқсат пен келісім берудің тәртібі туралы нұсқау” енгізілді. 2003 жылдың 1 қаңтарына дейін жаңа формат бойынша 117 құжат тапсырылды.

Осы нұсқауға сәйкес, әлі де 558 кәсіпорын мен ұйым тиісті құжаттарды алуы тиіс.

Жер қойнауын қорғауға әсер ететін өзге операциялар

Қоршаған ортаның жағдайына, соның ішінде жер асты суларының жай-күйіне айтарлықтай ықпал ететін операциялардың бірі — барлау мен өндіруге қатысы жоқ жер асты құрылыстарын салу және пайдалану.

ҚР Үкіметінің 2001 жылғы 29 маусымдағы №894 қаулысымен жер қойнауын пайдалану құқығын беру ережелеріне толықтырулар енгізілді. Соған сәйкес барлау немесе өндіруге қатысы жоқ, жер асты құрылыстарын салу немесе пайдалануға байланысты келісімшарттар тікелей жасалатын объектілер қатарына төмендегілер жатады:

Мұнай мен газдың, сондай-ақ олардың өнімдерінің қоймалары мен ұқсатылатын орындары үшін жер бетінен төмен орналасқан кеңістіктер.