Қазақ күйлері

Біздің алып планетамыздың климаты құбылмалы келетіні — көпшілікке белгілі. Климаттық өзгерістерді дәлелдейтін жүзден астам метеорологиялық құбылыс тіркелген. Соның бірі Сахарада орын алған.

Ыстық, құрғақ деген ұғымдармен қатар жүретін шөл далада 1979 жылдың 18 ақпанында қар жауған. «Сахарада қар?!» — мүмкін емес көрінгенімен, бұл таңғажайып құбылысты өз көзімен көргендер бар және олардың қатары аз емес.

Табиғи құбылыс соншалықты күшті болғаны — жарты сағат ішінде Алжирдегі автокөлік қозғалысын тежеп тастаған. Тағы бір қызығы: қардың алдында жоғары жылдамдықпен нөсер жаңбыр жауған.

Метеорологтар мен климатологтар қардың түсу себебін нақты түсіндіре алмай келеді. Әртүрлі пайымдаулар айтылғанымен, дәлелді тұжырым әлі ұсынылмаған. Бір нәрсе анық: Сахара климаты ғана емес, бүкіл планетаның климаты да Жер пайда болғаннан бері бірнеше рет өзгеріске түскен.

Осыдан 10 мың жылдан астам бұрын, яғни тас дәуірінде шөлдің орнында ылғалды климатқа ие дала болғаны ғылыми түрде дәлелденіп отыр. Ол заманда аймақта өзен ағып, жасыл шөптер өсіп тұрған және жануарлар мен адамдар тығыз қоныстанған. Мұны Сахараның жүрегіндегі жартастардан табылған суреттер де дәлелдейді.

Сондықтан Сахара климаты түбегейлі өзгеріп, тіпті Антарктидаға ұқсап кетсе де, таң қалудың қажеті жоқ.

Жылан мезгілінде ұйықтамаса — күз ұзақ әрі жылы болады.

Ордалы жылан, құрт-құмырсқа топ-тобымен басқа жаққа көше бастаса, көп ұзамай жер сілкінеді, болмаса табиғаттың тосын апаты болады.

Ит ұлыса — жаманшылықтың немесе табиғат апатының белгісі.

Аяқ-қолы сынған адамдардың сүйегі сырқыраса, ауа райы өзгереді.

Жазда құйын көп болса, қыс аязды болады.

Егер қараша айында күн күркіресе, қыс қысқа болады.

Жаз найзағайлы болса, қыс жайлы болады.

Көктемде күн көп күркіресе, егін мен шөп мол болады.

Егер қой тұяғымен төсін қаситын болса, қыс боранды болады.

Қой тісін қайраса — боран немесе дауыл болады.

Батар күн қызыл шапаққа малынса, келер күн жазда ыстық, қыста жұмсақ болады.

Қыста күн құлақтанып шықса — суық болады, құлақтанып батса — суық қайтады.

Егер бұлт ортасынан ыдыраса, ауа райы бұзылады; егер шетінен ыдыраса, күн жылынады.

Оңтүстіктен ұзақ соққан жел өзгеріп, шығыстан соқса — ауа райы жақсарады; батыстан соқса — қатты бұзылады.

Жаз айында аңызақ ыстық болса, ол қыста қатты аяз болатынының анық белгісі.

Қызара батқан күн мен ашық сары болып батқан күн — желдің және жаңбырдың белгісі.

Күн шыжып, тымырсық болса, артынша найзағайды күтіңіз.

Ай қызыл түспен қораланып, шеңбер кеңейіп жоғалса, келесі күні күн ашық болады.

Екі шеңбер, немесе күңгірт бір шеңбер — қатты суықтың белгісі.

Ай бұлыңғыр болса — жаңбыр күтіледі, ал ай ашық болса — күн райы ашық болады.

Аққу солтүстіктен оңтүстікке қарай кеш қайтса — күз ұзақ әрі жайлы болады.

Мысық босағаны немесе ағаш тіреуді тырналап мазаланса — ауа райы қатты бұзылады, жел тұрады немесе боран болады. Мұндайда үй иелері «боран шақырып тұр» деп мысықты ұрысып жатады. Бұл дұрыс емес: мысық боран шақырып тұрған жоқ, күн райының бұзылатынын білдіріп тұр.

Мысық керіліп ұйқыға берілсе, ұзақ уақыт бойы ауа райы қолайлы болады.

Тауық биікте қонақтаса — жаңбыр болады.

Қыста тауық ерте қонақтаса — күн суытады.

Тауық жерге аунап, қанатын қағып тазалана бастаса — жаңбыр жауады.

Жаңбыр сіркіреп тұрғанда тауықтар далада жем іздеп жүрсе, ақ жаңбыр болады, яғни жаңбыр ұзаққа созылады.

Әтеш қыстыгүні бір аяғын көтеріп тұрса — аяз болады.

Жаңбырлы күндері әтеш таң ата шақырса — күн ашылады.

Үйрек бір аяғымен тұрып, басын қанатының астына тықса — аяз болады.

Аязды күні қанатын желпінсе — аяз қайтады.

Қыста қаздар қаңқылдаса — жылы болады; аяқтарын бауырына тығып жатып алса — күн суытады немесе боран болады.

Үйрек пен қаз суға шомылып, қиқулап, қанаттарын қомдап мазасызданса — ауа райы бұзылады.

Қызылқаз былтырғы ұясын жөндемей жұмыртқаласа — жаз құрғақшылық болады.

Егер ескі ұяны жөндеп, биіктетсе — жаз жаңбырлы болады.

Құстар ертемен жем іздеуге асықса — күн жауын-шашынды болады.

Далада көкектің «көкек» деген дауысын жиі естісеңіз, алдағы күндер ашық болады.

Экологияның күрт нашарлауы адамдардың табиғатқа антропогендік әсер етуінен туындап отыр. Атмосферадағы көмірқышқыл газдарының концентрациясы артқан сайын климат өзгеріп, температураның жоғарылауына әкеледі.

Энергия көзі ретінде көмір, мұнай, табиғи газды пайдалану және машиналардың көбеюі бұл үдерісті жылдамдатады. Атмосфера температурасы артса, планетаның бір бөлігінде құрғақшылық күшейіп, басқа жерлерде жаңбыр шамадан тыс жауып, топан су қаупі артады.

Полюстердегі мәңгі мұздар еріп, аралдар мен жағалауларды мұхиттар мен теңіз сулары басуы мүмкін. Ауыл шаруашылығы өнімділігі төмендеп, халық күнкөріс қамымен қоныс аударуға мәжбүр болады.

Табиғатты қорғау мәселесі бүкіл әлемдік проблемаға айналып келеді. Экологиялық проблема дегенде ең алдымен Арал, Балқаш, Каспий, Семей қасіреттері ойға оралады.

Адам мен табиғаттың қарым-қатынасын жақсартуға бағытталған маңызды қадам — табиғи байлықтарды тұтынуды ақылға қонымды мөлшерде шектеу. Сондықтан табиғатты аялайық!

Тоғызқұмалақ — әлемдік мәдениеттің озық үлгілерімен бой теңестіре алатын зияткерлік ойын, логикалық ойлау өнері. Археолог-ғалымдардың пайымдауынша, ойынның пайда болу мерзімі шамамен 4000 жылды қамтиды.

Бабаларымыз жасөспірім ұрпақтың дене тәрбиесімен қатар ақыл-ойының дамуына да ерекше мән берген. Олар тоғызқұмалақты зерделілік пен зияткерлік дамудың құралы ретінде қолданған.

Тоғызқұмалақ республикалық деңгейде Қазақстанда, Қырғызстанда, Моңғолияда, Ресейде, сондай-ақ Алтай мен Қарашай-Шеркессия өңірлерінде ойналады. Қытайда және Еуропа елдерінде ойынды ақпараттық тұрғыда насихаттап жүрген жанашырлар бар.

АҚШ-тың Нью-Йорк қаласындағы Аляска университеті тоғызқұмалақ ойынын зерттеумен айналысады.

(Берілген мәтін үзіндісі түпнұсқада толық емес болғандықтан, бұл бөлім осымен аяқталады.)