Көл түбінде жатқан ана алтын жылқы менікі
Кедей шалдың ала биесі және алтын құлын
Ерте заманда кедей бір шал өмір сүріпті. Оның екі ұлы болыпты. Шалдың бар байлығы — адал еңбегімен тапқан жалғыз ала биесі екен. Күндердің бірінде ұлдары әкесіне:
— Әке, ала бие құлындамай қойды. Не құлынын, не қымызын көрмедік. Мұны сатып, орнына бұзаулы сиыр алсақ қайтеді?
Сонда әкесі:
— Ала бие жылында емес, күнінде құлындайды. Құлындағанда таңға жуық таза алтын құлын туады. Бірақ сол алтын құлын аяқтана бергенде, аспаннан бір алып қара құс келіп, оны көтеріп әкетеді, — депті.
Әкесінің бұл әңгімесі екі ұлдың намысын қайрады.
Алғашқы күзет: үрей жеңген түн
Бірінші күзетке үлкен ұл шығыпты. Таң қылаң бергенде ала бие шынында да құлындап, құйрық-жалы нұр шашқан алтын құлын туады. Құлынның нұрынан айнала жап-жарық болып кетеді.
Сол сәтте аспанды түндіктей қара бұлт басып, найзағай жарқылдап, нөсер құйып, алай-дүлей дауыл тұрады. Дауылдың ішінен алып қара құс құйылып келіп, алтын құлынды шыңғырта іліп әкетеді.
Күзетте тұрған жігіт қару қолданудың орнына есінен танып құлапты. Есін жиған соң:
— Бұл — маңдайымызға жазылған сор. Мұны жеңу қолымыздан келмейді, — деп мойындапты.
Екінші күзет: намыс пен семсер
Кіші ұл:
— Анамыз бізді ұл деп туған. Өз ырысымызды құсқа жем қылмаймыз, — деп бел байлапты.
Ол күн батқанша алмас семсер соғып, кешке күзетке тұрады. Құлын аяқтана бергенде қара құс әдетінше құйындата құлайды. Кіші ұл семсермен қара құстың санынан сілтеп қалып, оны жаралайды. Құс алтын құлынды тастап, аспанға тік көтеріліп кетеді.
Жол айырығы және ұзақ сапар
Бірнеше күннен соң кіші ұл әкесіне:
— Көп жылдан бері құс алып кетіп жүрген алтын жылқымызды қайтарып келемін, — деп тілек білдіріпті.
Үлкен ұл да намыстанып, бірге баруға сұранады. Шал батасын беріп шығарып салыпты. Жол жүре келе қара жол бір тұста екіге айрылады екен. Әкесі:
— Қара құстың мекені біріңе болмаса біріңе кезігеді. Екеуің екі жолмен жүріңдер, — депті.
Ай жарым жүргенде жол екіге бөлінеді: бір тармағы — Мекке жаққа кететін тақтақ жол, екіншісі — батысқа қарай созылған соны жол. Үлкен ұл тақтақ жолды таңдаса, кіші ұл соны жолмен кете береді.
Маусым өтеді, жыл өтеді, тіпті бірнеше жыл өтеді. Кіші ұл әбден қажып, киімі тозып, қолындағы темір таяғы да тебендей ғана болып қалады. Ақыры ол иен шатқалға жетеді: төменде ақ көбік ата долданған асау өзен ағып жатады.
Дию ордасындағы сұлу және алтын жылқының сыры
Өзенді өрлеп отырып, ол алты қанат ақ ордаға кезігеді. Орда ішінде тай қазанда қозы еті пісіп тұр, оң босағада дәу сабада сары қымыз толып тұр екен. Ашыққан жігіт ет жеп, қымыз ішеді де, шымылдықты ашқанда ай мен күндей сұлу қызды көреді.
Қыздың екі қолы керегеге байлаулы, ерні темір істікпен түйрелген екен. Жігіт оны босатып, ерніндегі істікті жұлып алады. Қыз көз жасын тыя алмай:
— Ағатай, адамзатты көрер күнім бар екен-ау! — депті.
Қыз бұл орда адамдікі емес, диюдікі екенін айтады. Өзі жесір кемпірдің жалғыз қызы екен; дию шешесін зар жылатып, өзін алып қашып келгеніне жыл жарым болған. Дию түнде аңға кетерде, қыз үйдегі ет пен қымызға жоламасын деп аузын істікпен түйреп қояды екен.
Алтын жылқы қайда?
Қыздың айтуынша, диюдың ыңғай алтын жылқысы бар. Өзен құятын үлкен көлдің астын сол жылқылар мекендейді. Ай сайын дию оларды қораға әкеліп, ащылатып қайта айдайды.
Жылқыны көл түбінен қалай шығарады?
Төрдегі алтын жүкаяқ үстінде буулы тең ішінде алтын жүген бар екен. Көл жағасында зәулім алтын бәйтерек болады. Сол бәйтерекке сүйеніп тұрып алтын жүгенді шылдырлатса, көлден алтын айғыр шығады. Оған мініп ауылға қарай тартса, соңынан қалың алтын жылқы шұбырып ереді.
Жігіт іздеп жүрген жаудың мекені осы екенін ұғып, диюдың жолын тосып алуға бекінеді. Қыз қорықса да, ақыры келіседі. Ол тағы бір сыр айтады: диюдың астындағы аты адамзат иісін алыстан сезеді; сезген сәтте ат шыр айналып шыңғырып, тік шапшып тұра қалады, сол кезде нөсер де, дауыл да тына қалады — дәл соны пайдалану керек.
Диюмен айқас: үш күн, үш түн
Кіші ұл тосып отырғанда, шынында да алай-дүлей дауыл мен нөсер аяқ астынан сап тиылады. Сол мезетте қатулы дауыс естіледі:
— Кім бар бұл жерде? Кім менің мекеніме басынып келді? Шық бері!
Жігіт жасырынған жерінен атылып шығып, диюмен жағаласады. Екеуі ымырттан бастап үш күн, үш түн толассыз алысады. Төртінші тәулікке ауғанда екеуі де қалжырайды, бірақ жігіттің әлсірегенін дию сезе бастайды.
Сол сәтте қыз жылқының жал-құйрығынан ескен шалма арқанды әкеліп, диюдың мойнына салып, өз ұшын беліне орап тартып қалады. Дию өкіріп барып сұлап түседі. Жігіт үстіне қарғып мініп, басын шорт кесіп алады.
Дию өлген соң екеуі алтын жылқыны жер қайыстыра айдап, елге қарай көшеді. Жолай олар үлкен ағасына кезігеді: мойны ырғайдай болып арыған, өлімші хәлде екен.
Қонақасы ішіндегі қастық
Келін де, іні де ағасын аяп, бірнеше күн дамылдап күтуге келіседі. Ақ орда тігіліп, қонақасы беріледі: бие сойылады, желі құлынды байланып, ағасы аста-төк құрметке бөленеді. Келін кір-қоңын жуып, тамағын дәмдеп, жаңа киім тігіп береді.
Бірақ ағасының ішіне қызғаныш пен арам ой ұялайды: «Алтын құлынды да, алтын жылқыны да тапқан — осы. Елге қалай барамын? Бұны өлтіріп, әйелін алып, жылқыны өзім әкелдім демеймін бе?» деп ойлайды.
Бір күні шаңқай түсте інісі ұйықтап жатқанда, келіні бие саууға кетеді. Ағасы диюдан түскен ақ семсерді орданың есігіне жүзін ішке қаратып мықтап байлайды. Сосын:
— Ойбай, аттан! Жылқыға жау тиді! — деп айғайлайды.
Шошып оянған інісі есікке тұра ұмтылғанда, байлаулы семсер аяғын тізеден төмен қырып түсіреді. Денесі табалдырықтан сыртқа құлап, кесілген аяқ табалдырық ішінде қалады.
Ағасы оны тірідей тастап, келінді де зорлап алып қашып кетеді.
Жапандағы күнкөріс және үш мүгедектің достығы
Екі көзі жасаурап, жапанда қалған жігіт жары кетерде жерошаққа көміп кеткен мылтықпен үстінен ұшқан құсты атып жеп, жалғыз күнелте береді. Талай күн, талай түн өтеді.
Бір күні оның қасына алдыңғы аяғын қақпан қиған арқар мен екі көзі соқыр елік келеді:
— Ей, пақыр адамзат! Біз де өзің секілді мүгедек едік. Үш жарты бірігіп бір бүтін болып күн көрсек қайтеді? — дейді.
Жігіт бірден келіседі. Арқардың өнері керемет екен: бір ойнақтаса, оқтаудай жараған, күмістелген ер-тоқымы бар бәйге мақпал қара бесті атқа айналады. Еліктің де өнері бар: тамақты ерекше дәмді пісіреді. Жігіт аң аулайды, елік ас әзірлейді, арқардың өнері оларды көлікпен қамдайды.
Жалмауыз кемпір және жетпіс бас
Күндердің күнінде еліктің дайындаған асы тападай талтүсте жоғала береді. Соны аңду үшін жігіт бір күні қопының сыртында жасырынып жатады. Сонда жырашықпен сумаңдап бір кемпір келіп, соқыр елікке білдірмей, қазаннан етті етегіне салып алып қашады. Бұл — жалмауыз кемпір екен.
Жігіт мылтығын кезеп атады. Бірақ кемпірдің басы қағылған сайын орнына қайтадан бас пайда болады. Сөйтіп жалмауыздан бірінен соң бірі алпыс тоғыз бас шығып, жігіт бәрін атып түсіреді. Жетпісінші басын шығарғанда оқ оның басының жарымын жұлып әкетеді.
— Қарақтарым, тым болмаса осы жарты басымды қисаңдар екен! Көз жоғыңа — көз, аяқ жоғыңа — аяқ, қол жоғыңа — қол шығарып берер едім, — деп жалбарынады.
Бөтеннің уәдесіне сенбеу — ақылдың басы
Арқар мен елік алдымен жігіттің аяғын сұрап алмақ болады. Бірақ жігіт:
— Жоқ. Бұл жалмауыз мені жұтып қойса, тастамайды. Алдымен сендер бүтінделіңдер. Күштерің жететін болғанда мен жұтылайын. Мені тастамаса, өлтіріңдер де сүйегін қалдырмай шағыңдар. Мен әйтеуір бір сүйектен тірі шығамын, — дейді.
Әуелі елік жұтылады да, қайта шыққанда екі көзі жайнап, сау болып шығады. Кейін арқар жұтылып, төрт аяғын тең басып түседі. Ең соңында жігіт жұтылады. Бірақ жалмауыз оны тастамай, алып қашпақ болады.
Арқар мүйізімен түйреп, елік ішін жарып, жалмауызды өлтіреді де, келісім бойынша сүйегін қалдырмай шағады. Бірақ жігіт шықпай қояды.
Екеуі зар жылап кетіп бара жатқанда, бір топ ши басына қонған бөрте торғай:
— Шынашақ, шынашақ, — деп сайрайды.
Сонда олар жалмауыздың бір шынашағының жалғыз буыны шағылмай қалғанын ұғып, қайта оралады. Сол буынды шағып жібергенде, ішінен домбыра тартып, ән шырқап отырған сап-сау жігіт шыға келеді.
Елге оралу және әділ үкім
Жігіт еліне келсе, кәрі әкесі мен шешесі күйіктен өртеніп, дүниеден өтіпті. Ал ағасы көк майса жайлауда алтын жылқының қымызын ішіп, жал-жаясын жеп, билігін асырыпты: ел-жұртты малай қылып, үстіне үш әйел алып, зорлықпен күн кешірген екен.
Ел ішінде «інісі қаңғып өлді» деп, әлдеқашан асы беріліп кеткен көрінеді. Бірақ інісі тірі келісімен-ақ бәрі әшкере болады. Зорлықпен күң орнына түскен жары да сүйгенін көрген бойда танып, жылап-сықтап бас салады.
Бар шындыққа қаныққан қалың ел опасыз, күншіл ағасына үкім шығарады: оны тырдай жалаңаштап, ұшар құс шөлден, жортар аң аштан өлетін қу медиен құла түзге айдайды.
Ал кіші ұлды ерлігі мен адамгершілігі үшін ел құшағына алады. Ол алтын жылқыны да өзіне жимай:
— Ердің көркі — ел. Бұл — ортақ ырысымыз, — деп жұртына бөліп береді.
Сөйтіп ел-жұртымен бірге бақытты ғұмыр кешіпті.