Айнала көзге түртсе көргісіз қараңғы
Ақиқат қана көтеретін үрейлі тақырып
Жұрттың бәрін өзіне тартатын, бірақ әдебиеттің заңды игілігіне айналуы үшін аса сақтықты талап ететін тақырыптар бар. Егер романшы оқырманды жәбірлеуді немесе шошытуды көздемесе, мұндай тақырыптан әдетте аулақ жүргені дұрыс. Тек ақиқаттығы күмәнсіз болған жағдайда ғана оған қалам тартуға болады.
Мәселен, Березинадан өту, Лиссабондағы жер сілкінісі, Лондондағы оба, Варфоломей түні немесе Калькуттаның Қара Апанында тұтқындардың тұншығып өлгені туралы оқығанда жанымыз қасіреттен өксиді. Бірақ бізді есеңгірететін нәрсе — сол оқиғалардың ойдан шығарылмағаны, олардың шындығы. Егер мұның бәрі жалған болса, біз тек жиіркеніштен басқа сезім таппас едік.
Түйін
Қасіретке төзе алғызатын жалғыз тірек — ақиқат. Ойдан құрастырылған сұмдық оқырманды сендіре алмайды; ал дәлелденген шындық адамның жанын теңселтеді.
Өмір мен Өлім шегі неге алдамшы?
Тірідей жерлену — жұмыр басты пенденің басына түсер азаптың ең ауыры. Мұндай жағдайлардың жиі, тіпті тым жиі болып жататынын ақыл-есі түзу адам жоққа шығара алмайды. Өйткені Өмір мен Өлімнің шегі — бәрібір белгісіз әрі алдамшы.
Кейбір дерт кезінде кеудеде тіршілік нышаны қалмайтындай көрінеді: тыныс үзілгендей, жүрек тоқтағандай болады. Бірақ әділін айтқанда, тіршілік мүлде сөнбейді — тек уақытша үзіледі. Адам ағзасының құпия, күрделі механизмі бір сәтке тоқтап, мезгілі жеткенде қайта қозғалып кетуі мүмкін.
Неге қате қорытынды жасалады?
- Тыныс пен жүрек соғысының өте бәсеңдеуі.
- Дененің сіресуі мен суынуының ерте байқалуы.
- Асығыс жерлеу және тексерістің үстірт жасалуы.
Автордың негізгі тезисі
Белгілі себептің белгілі салдары бар: тіршілік тынысы уақытша тыйылған кезде, адамдарды кейде тірідей жерлеп қою — орынсыз долбар емес, медицина мен өмір тәжірибесі куәландыратын құбылыс.
Дәлел ретінде келтірілген оқиғалар
Балтимордағы үш жылдық үнсіздік
Көршілес Балтиморда жұрттың жанын түршіктірген оқиға болады: аса сыйлы азаматтың, әйгілі заң қызметкері әрі конгресс мүшесінің жұбайы аяқ астынан ауырып, беймәлім дертке шалдығады. Дәрігерлер дәрменсіз қалады. Әйел қайтыс болды деп есептеледі — және бұған ешкім күмән келтірмейді: өңі қашады, тынысы тыйылғандай, жүрегі тоқтағандай көрінеді. Үш күн жатады, денесі сіресіп, тас болып қатып қалады. Ақыры оны жерлеуге асығады.
Үш жылдан соң сағананы саркофаг орнату үшін ашқанда, күйеуі жан түршігерлік көрініске тап болады: кіреберісте аққа оранған әлдене сатырлап құлап түседі. Ол — кебінге оранған жұбайының сүйегі. Тексеру оның жерленгеннен кейін екі күннен соң есін жиғанын, табыттың құлап қақ айырылғанын, әйелдің сыртқа шығуға әрекет еткенін аңғартады. Есік жақта табыт тақтасының үлкен сынығы жатады: ол көмек шақырып темір есікті соққылаған болуы мүмкін. Ақыры үрейден қайта есінен танып, құлаған кезде кебіні қабырғадағы темір шегеге ілініп қалған.
1810 жыл, Франция: тірідей жерленген Викторина
1810 жылы Францияда текті әулеттен шыққан, бай әрі сұлу мадемуазель Викторина Лафуркад туралы оқиға айтылады. Ол өзіне ынтық болған кедей әдебиетші не журналист Жульен Боссюэні сүйсе де, тәкаппарлығы жеңіп, атақты банкир әрі елші мосье Ренельге тұрмысқа шығады. Біраз жылдан кейін Викторина қайтыс болды делінеді; ешкім күмәнданбайды. Оны туған жеріне жақын зиратқа жерлейді.
Қайғыдан езіліп жүрген Боссюэ түн ортасында бейітті қазып, табыт қақпағын көтеріп, бұрымын кескелі тұрған сәтте әйел көзін ашады. Сөйтіп, оның тірідей жерленгені белгілі болады. Боссюэ оны мейманханаға апарып, дәрі-дәрмекпен қалпына келтіреді. Кейін екеуі бірге Америкаға кетіп, көп жылдан соң Францияға оралғанда, бұрынғы күйеуі танып қояды. Дау сотқа жетіп, ерекше жағдай мен ұзақ уақыт өтуіне байланысты іс әйел пайдасына шешіледі.
Артиллерия офицері: асығыс жерлеудің салдары
Лейпцигтің хирургиялық журналы да осындай оқиғаны келтіреді: еңгезердей, денсаулығы мықты артиллерия офицері асау аттан құлап, бас сүйегі жарылады. Операция сәтті өтеді, бірақ ауру меңдеп, ақырында «демі біткен сияқты» көрінеді. Күн ыстық болғандықтан, оны асығыс көпшілік зиратқа жерлейді.
Бірнеше күннен соң бір шаруа мола топырағының қозғалғанын байқап, жұртты дүрліктіреді. Моланы ашқанда офицер табыт ішінде бүкжиіп отыр екен: ол қақпағын зорға ашып, ауа іздеп арпалысқан. Ауруханаға жеткізілген соң тірі екені анықталады. Ол көрде есі кіресілі-шығасылы болғанын, сырттағы аяқ дыбысын естіп көмекке шақырмақ болғанын айтып береді.
Бірақ кейін ол алаяқтардың кесірінен медициналық тәжірибенің құрбаны болады: гальваникалық батареяны қолданған тәжірибеден соң дерт асқынып, ақыры көз жұмады.
1831 жыл, Лондон: гальваника және «қайта ояну»
Гальваника туралы сөз болғанда, Лондонда екі тәулік молада жатқан заң қызметкері мистер Эдвард Стэплтонның атышулы оқиғасы еске түседі. Дәрігерлер оны сүзек тәрізді дерттен қайтыс болды деп есептейді. Туыстары мәйітті союға рұқсат бермеген соң, өлік тонаушылармен келісіп, мүрдені үшінші түні қазып алып, секциялық палатаға әкеледі.
Дене бұзылмағанын көрген дәрігерлер батарея қолданып көреді. Ұзақ уақыт нәтиже шықпайды. Таңға жуық бір дәрігер теориясын тексеріп, токты төстегі бұлшық етке жүргізуді ұсынады. Сол сәтте «өлік» орнынан атып тұрып, столдан түсіп, айналаға қарап, түсініксіз болса да анық сөзге ұқсас дыбыстар шығарады да, қайта құлап түседі. Кейін есін жиғанда, Стэплтон өзінің «өлім» деп жарияланған кезден бастап көп нәрсені бұлдыр сезіп жатқанын, айтпақ болған сөзі — «Мен тірімін» екенін жеткізеді.
Тірідей жерленудің тән мен жан азабы
Мұндай мысалдарды көптеп келтіруге болар еді, бірақ бір-ақ қорытынды өзгермейді: адамдарды тірідей жерлейтініне күмән қалмайды. Қабір қазушылар кейде зираттан сүйектің «жатысы» күдік тудыратын қаңқаларға тап болатыны да содан.
Сезілетін қорқыныштың «физикасы»
- Кеудені басқан батпан салмақ.
- Сызды жердің қабар буы, ауа жетіспеуі.
- Кебіннің суық құшағы, тар қабірдің тауқыметі.
- Қара түнек пен меңіреу тыныштық.
- Көр құртының жақын екенін сезіну.
- Достар көмектесер еді деген ой және олардың ешқашан білмейтіні.
Мұның бәрі қиял жетпес үрей тудырады: адам өзін мәңгі-бақи өлілер арасында қалатындай сезінеді. Бұл азап жер бетінде болмауға тиіс сияқты; оны тозақтың тамұғымен теңеуге ғана келетіндей.
Сондықтан да жұрттың мұндай әңгімені ынтыға оқуын түсінуге болады. Бірақ бұл құштарлықты ақтайтын жалғыз нәрсе — әңгіменің ақиқаттығына деген сенім.
Жеке куәлік: кателепсия және «өлгендей» қалу
Автор енді бұдан кейін жазатынының бәрі өзіне айдай анық екенін айтады: ол мұны өз басынан өткерген. Бірнеше жылдан бері оны дәрігерлер нақты атауын таба алмаған, әйтеуір кателепсия деп атап жүрген жұмбақ дерт қажытады.
Кателепсия қалай байқалады?
Бұл дерттің сыртқы белгілері жақсы зерттелген: адам ес-түсінен айрылады, қозғала алмай қалады. Жүрек баяу соғады, дене жылы болуы мүмкін. Ерінге айна тосса, үздік-создық, бей-берекет тыныстың нышаны білінеді. Кейде мұндай күй бір күнге де жетпейді; кейде аптаға, тіпті айға созылады.
Ең қорқыныштысы — мұқият бақылаудың өзі бұл күйді өлімнен айқын ажырата бермейді. Егер дене бұзылмаса, ал айналадағылар асығыс әрекет етсе, тірідей жерлену қаупі ұлғаяды. Аман алып қалатын бір кепіл — ұстаманың бірте-бірте күшеюі: алғашқы нышандар алдын ала сездіреді.
Автордың ішкі күйзелісі
Автор кейде еш себепсіз есі ауып, денесі сіресіп қалатынын айтады. Ол күйде ауырсыну жоқ, бірақ қимылдау мүмкін емес. Ең сұмдығы — ол летаргиялық ұйқы құшағында жатып та өзінің тірі екенін және айналасында адамдар барын сезгендей болады.
Уақыт өте ұстамалар жиілеп, есін жиғаны да баяулай түседі. Ұйқыдан оянған бойда дел-сал болып, жады жаңылысып, өлім мен табыт туралы сандырақтайды. Тірідей жерлену үрейі күндіз-түні соңынан қалмайды: түнде ол тозаққа айналып, ұйқының өзі қауіп болып көрінеді.
Түс: «Тұр!» деген үн және көрлердің ішін көрсету
Автор бір түсін баяндайды: кателепсия ұстамасы бұрынғыдан ауыр әрі ұзақ болғандай. Кенет мұздай қол маңдайына тигендей болып, дірілдеген дауыс құлағына «Тұр!» деп сыбырлайды. Айнала — көзге түртсе көргісіз қараңғы. Оятқан жан көрінбейді, тек суық қол білегін қатты қысып, қайта-қайта «Тұр!» дейді.
Елес не дейді?
Ол өзін «есімі жоқ» рухпын дейді: бір кезде пенде болған, енді рухқа айналған. Қалтырауы түннің суығынан емес, «мәңгі сейілмейтін түнек түнінен» екенін айтады. Сосын: көрлердің ішін көрсетемін, соңымнан ер, дейді.
Сонда әлгі көзге көрінбейтін күштің құдіретімен әлемдегі көр атаулы ашылғандай болады: әр қабір шіри бастаған денеден шыққан фосфордың әлсіз сәулесімен жылтырап, кебінге оранған денелер көрінеді. Бірақ солардың бәрі бірдей мәңгі ұйқыда емес: болмашы күрес жүріп жатқандай, күңіренген үн естілгендей, кебіннің мұңлы сыбдыры сезілгендей.
Автор тесіле қарап отырған кезде әлгі дауыс бір ғана сөзге әкеледі: «Міне, осы…»
Қорытынды ой
Бұл баяндаудағы ең үрейлі нәрсе — үрейдің өзі емес, оны ұстап тұрған негіз: шындық болуы мүмкін деген мүмкіндік. Өмір мен өлімнің арасындағы жіңішке шекара кейде адам көзін алдайды. Ал сол алдамшы мезетте жасалған асығыстық — қайталанбас, орны толмас қасіретке айналады.