Шал барғаннан кейін хан оны ордасына шақырып алып

Ертеде Махмұт деген хан өмір сүріпті. Бір күні ол қарамағындағы жұрттың бәріне хабар жіберіп, үлкен жиын шақырады. Хан ел алдына шығып: «Үш ауыз сөз сұраймын. Шешкен адамға ат басындай алтын беремін. Қарт болса — ақылшым етемін, жас болса — орнымды беріп, соңынан еремін», — дейді.

Жұрт жиналған соң хан өз сұрағын жария етеді: «Тәттіде не тәтті? Қаттыда не қатты? Ауырда не ауыр?»

Үш сұраққа жауап табылмады

Қалың жұрт қанша ойланса да, жауап таба алмайды. Сол сәтте босағадан бір қыз орнынан тұрып, сөз сұрайды.

— Жасым он жаста, атым — Күлше. Балықшы шалдың қызымын. Егер «бала» деп уәдеңізден таймасаңыз, үш сөзіңіздің мәнін шешіп берейін, — дейді.

Хан келісімін береді. Сонда Күлше қысқа да нұсқа жауап қайырады:

— Балдан тәтті — жігіттің адал жары.
— Тастан қатты — жоқшылықтың өткен зары.
— Уәдеден ауыр — ердің арына байланған шын серт.

Ханның күдігі және қыздың дәлелі

Хан жауаптың тапқырлығына риза болса да, қыздың жасына қарап таңырқайды: «Ерлі-зайыптың қадірін қайдан білдің? Жоқшылықтың зары жас балаға өте ме? Уәденің ауырын неден ұқтың?» деген сауал қояды.

Күлшенің өмірден түйгені

Күлше теңіз жағасында балық аулап күн көретін балықшы шалдың жалғыз қызы екенін айтады. Әкесі күнде ау-құралын алып, теңізге шығады; тапқаны — сол күннің несібесі ғана.

Ол бірде ата-анасының мейіріміне бөленіп отырып: «Қанша жақсы болса да, адамға сүйген жарының жақындығындай тәтті жоқ екен» деп түйгенін жеткізеді.

Тағы бір күні бірде-бір шабақ ілінбей, үйге құр қол қайтқанда, әкесінің құрдастары келгенде дәм таба алмай қамығып: «Қайран жоқшылық…» деп отырғанын талай көргенін айтады. Сол себепті: «Жоқшылық тастан да қатты» деген ойға келген.

Ал уәденің ауырын Күлше ханның өзі белгілеген сыйдан шығарады: «Егер уәде жеңіл болса, ат басындай алтынды неге тігер едіңіз? Демек, уәде — ауыр», — дейді.

Ханның талабы: қызды тоқалдыққа беру

Хан Күлшенің сөзінен кейін әкесін үш күн ішінде ордасына жіберуді бұйырады. Күлше алған алтынды үйіне алып барып, ата-анасын қуантады. Уәде бойынша, үш күннен соң әкесі ханға барады.

Балықшы шалдың жауабы

Хан шалға: «Кеше қызыңа алтын бердім, саған да мал-дүние қосамын. Бұрын алты әйелім болды, перзент көрмедім. Енді қызыңды тоқалдыққа бер», — дейді.

Шал мұндайға көнбей, еңбекпен тапқан бір күндік несібесін ханның алтынына айырбастамайтынын айтып, қызын сатпайтынын білдіреді.

Хан ашуға мініп, жендеттеріне шалды дарға асуға жарлық береді. Шал зорға тіл қатып, үш күн мұрсат сұрайды. Хан: «Үш күннен кейін де келмесең, бәрібір осы дарға асыласың», — деп жібереді.

Күлшенің айласы: орындалмайтын қалыңмал

Үйіне жылап келген әкесін Күлше жұбатады: «Мың күн өлік болғаннан бір күн тірлік артық», — дейді де, ханға қайта баруын өтінеді.

Күлше әкесіне: «Ханның алтынын алмаңыз. Менің айтқан қалыңмалымды берсе, соған келісім беріңіз», — деп шарт қояды.

Киіктің оң құлағы
Жиырма тірі түлкі
Отыз қасқыр
Қырық арыстан
Елу ат
Алпыс шідер
Жетпіс арқан
Сексен қаны жоқ, кепкен жүрек
Тағы бір шарты: мұңсыз-қайғысыз қарт адамға некесін қиғызу

Шал амалсыздан ханға барып, осы талаптарды жеткізеді. Хан қуанып, шалды алтынмен сыйлап: «Тауып берем!» — деп қайтарады.

Ақылшылар дағдарысы және Күлшенің шешімі

Хан уәзірлері мен ақылшы қарияларды жинап, талап етілген аңдарды қалай ұстайтынын сұрайды. «Түлкі мен қасқырды табу — мүмкін, бірақ арыстанды қайтеміз?» дегенде жұрт тұйыққа тіреледі. Сонда бір қария: «Мұны ойлап тапқан қыз ұстаудың да амалын біледі. Қызды алдырып, өзінен сұрау керек», — дейді.

«Мен аң сұраған жоқпын…»

Қызды шақыртып алған хан: «Мұнша аңды неге сұрадың? Алтын алсаң болмай ма?» — дейді. Күлше біраз үнсіз отырып, отырған ел ағаларына қарап өз мақсатын ашады:

— Мен аң сұраған жоқ едім. Өз басыма бостандық сұрадым. Айтқаным — адамның жасы мен нәпсінің мінезі туралы ишара ғана. Он жаста — киіктің лағындай, жиырмада — түлкідей бұлаң. Отызда — нәпсі қасқырдай талапшыл. Қырықта — қызыққа құныққан арыстандай айбарлы. Елу — аттай қуат, алпыста — шідер, жетпіста — арқан: кісіні байлай бастайтын кәрілік. Сексенде — жүректегі қан да солып, тірліктің сәні азаяды.

Күлше соңғы шартының мәнін де түсіндіреді: «Мұңсыз адам жер бетінде жоқ. Мұңсыз қартты таба алмайсың. Сол үшін некемді саған қимаймын», — дейді.

Сосын төрелік сұрайды: «Өздеріңіздің он жастағы қыздарыңызды елуге келген шал аламын десе, не дер едіңіздер? Мені де өз балаңыздай көріңіздер».

Қариялардың бірі ханға сабыр айтып, Күлшеге ақ жол тілеп, бостандық береді. Хан болса, тосылып, жауап қайтара алмай қалады.

Оқиғаның өзегі

Тәттінің төресі

Адамға ең жақын, ең «тәтті» — сүйген жарының қадірі.
Қаттылықтың қатесі

Тастан да қатты соғатыны — жоқшылықтың намысқа тиер зары.
Ауырдың асылы

Ең ауыр жүк — уәде мен ардың жауапкершілігі.