Өгіздер қайда

Ерте заманда бір хан бал аштырамын деп мыстан кемпірдің қазасына себеп болыпты. Қазаға байланысты ел ішінде дау тұрып, хан да, қазы-билер де не істерін білмей дағдарып қалады. Ақыры бір қазы: «Алдар деген қу бар, ақыл тапса — сол табар» деп хабар береді.

Алдар түйеге мініп, кемпірді артына мінгестіріп ауылына қарай жүреді. Ауылға таяғанда кемпірдің балалары қарсы жүгіріп шығады. Сол сәтте Алдар түйеге біз тығып жіберіп, түйені туылатады. Дүрліккенде кемпір де, Алдар да құлап түседі.

Біраздан соң «уһ» деген дыбыс естіледі. Алдар көзін ашып, есін жияды. Жұрт қуанып, оны құрметтеп шығарып салады. Екі жақ та разы болады: «қан сел болып ақпай, қырғынға жетпей тоқтады» деп алғыс айтады. Алдар да көптің алғысын алып, өз еліне көшіп қайтады.

Ел ішінде аты шыққан, ешкімге қондырмайтын, қондырса да дәм таттырмайтын сараң бай болыпты. Кісі келсе, жауабы бір-ақ ауыз: «Шық, әй!» Сондықтан жұрт оны Шықбермес Шығайбай атап кетеді.

«Алдар қанша қу болса да, Шығайбайды алдай алмас» деген сөз Алдарға жетеді. Сонда Алдар: «Оны мырзаға айналдырмасам, атым құрысын» деп жолға шығады.

Алдар сөз бастайды да, жолда көрген «сары жыланын» өлеңдетіп айтады. Сөзінің астарына «астыңда тұрған қазыңдай», «нанындай», «тырнадай» деп тұспал қосады. Байдың ашу-ызасы ұстап, әлгі тұспалды естіген сайын үйдегілер өздерінің жасырып үлгермегендерін лақтырып тастайды: қазы да, нан да, бас та, тырна да далаға кетеді.

Түнде Алдар қазандағы етті сүзіп алып, орнына тулақ турап салып қояды. Бай «жазасын бердім» деп етті аузына салса, тісі өтпей, «шандыр болып кеткен» деп әйеліне ұрысады. Май сұрағанда Алдар аяқтағы майды алып қойып, орнына жас жапа салып қояды. Бай оны май деп аузына салып жіберіп, құсып қалады да, әйелін сабап жібереді.

Алдар кек қайтады деп сезіп, сыртқа шығып, байдың аты мен өзінің аты бірдей екенін байқайды. Өз атының қасқасын боқпен бояп, байдың атына бор жағып қасқа қылып қояды. Бай түнде шығып, «Алдардың атын» деп шапқанын жарып тастағанда, таңертең өзі алданғанын біледі: өлгені — өз аты.

Бай «жоғал!» деп қуып, әйеліне нан бергізеді. Алдар қоштасқан болып байды қысып құшақтап, оттан жаңа шыққан нанды кеудесіне күйдіртіп жібереді. Кейін «бізіңді бер» деп тағы да алып қалады.

Ең соңы: Алдар байдың өзіне айқайлатқызып, қызын да алып кетеді. Бай ашумен: «Бер бізді! Жоғалт сол кәпірдің көзін!» деп сырттан айқайлаған соң, бәйбіше де амалсыз көнеді.

Бір күні Алдар үлкен қара жолмен келе жатып, мал айдап бара жатқан керуенге жолығады. Керуен басы оған: «Босқа жүргенше мал таппайсың ба?» деп, жүз өгізді бағып, айдап жүруді тапсырады. Алдар келісіп, бірнеше күн қатар жүреді.

Бір күні «өгіздердің ішін босатпаса ауырлап жүре алмайды» деген сылтаумен оларды қатты айдап, керуеннен озып кетеді. Айдалада бір қораға қамап, жүз өгіздің құйрығын кесіп алады да, керуен өтетін жолдағы үлкен батпаққа апарып, құйрықтарды әр жерге шаншып қояды. Өзі батпақтың бір шетін қазып жатқан адам болып отырады.

Керуен басы «батпақта өгіз түгіл ештеңе жоқ» деп күмәнданса да, құйрықтарды көріп дағдарып қалады. Біреулер тартып көргенде құйрық жұлынып шыға береді. Алдар дереу: «Құйрықтан тартпаңдар, үзіліп кетсе, бәрі суға кетеді!» деп, оларды үркітіп тастайды.

Керуен басы мақтаншақ адам екен: «өгізден де күштісің» деген мадаққа мастанып, тағы да бірнеше құйрықты жұлып алады. Ақыры Алдар «онда күрек әкеліп қазайық» деп ұсыныс жасап, керуен басынан жүз сом ақша алғызады. «Бүгін кешке дейін жеткізу керек» деген желеумен өзі «жүйрік» болып жүгіруге сұранады.

Керуеншілер «шайтанның жүйрігі екен, лезде жоқ болды» деп таңданып тұрғанда, Алдар әлдеқашан қораға жетіп, қамалған өгіздерді айдап алып кетіп бара жатқан болады.

Ескерту: Бастапқы мәтіндегі қайталанған үзінділер ықшамдалып, мазмұн сақтала отырып редакцияланды.