Ескендірдің алғаны жаңағы титтей тас
Абайдың поэмалары: сюжет, дәстүр және идея
Абайдың төл, оригинал поэмалары үш шығарма: «Масғұт», «Ескендір», «Әзім». Бұл үшеуі де ақынның қазақ өмірінен тікелей алынған оқиғаларға құрылмайды: бұрынғы лирикаларындағыдай өз ортасы мен өз дәуірінің болмысын суреттеуден гөрі, шығыстық дастан-аңыздар мен ертегілік тақырыптарға сүйенеді.
Тегінде, Абай бірнеше өлеңінде поэма жазуды өзіне негізгі мақсат етпегендей көрінеді. Ол бірде «Әзірет Әлі айдаһарды жазғаным жоқ, сары ала қызды жырлағаным жоқ» деп, бірде «Ел шапқан батырды қызықтырып айтсам, қызығып тыңдар едің» деп оқушының жеңіл қызыққа құмарлығын әжуалайды. Абай үшін ондай «әңгімелі өлеңдерден» терең тәлім-тәрбие тумайтын тәрізді: ақын сөзді уақыт өткізетін ермекке айналдырудан сақтанған.
Жанрға көзқарас және басты нысана
Абай ақындық жолының көп бөлігінде поэма жанрына арнайы тереңдеп бармаған. Керісінше, өз тәрбиесінен шыққан шәкірт ақындарға әр алуан тақырып ұсынып, күрделі сюжетті шығармаларды соларға жаздырғаны мәлім. Соған қарамастан, жанрға қатал талап қоя білетін ақынның өзі де аталған үш поэманы жазғанын көреміз.
Көлемі шағын, оқиғасы ықшам болғанымен, бұл поэмалардың негізгі идеясы Абайдың көп лирикалық мұрасындай ұстаздық-тәлімдік ойға қызмет етеді. Абай Пушкин, Лермонтов, Байрон сияқты классиктердің кең тынысты, көп тартысты үлкен поэма үлгісіне еліктемейді. Оның поэмалары «кең өмірді мол қамтуға» емес, шағын хәл арқылы моральдық түйін шығаруға бейім.
Бұл бағыттың екі қыры бар: біріншіден, аңыздық сюжетке сүйеніп отырып өсиет айту; екіншіден, ақынның ұзақ шығарма тудыруға бейімділігін сынап, тәжірибе жасау.
«Масғұт»: шартты аңыз және адамгершілік үлгісі
Сюжеттік негіз және шартты орта
«Масғұт» туралы Абайдың арнайы айтып қалдырған дерегі жоқ. Бірақ поэманың ішкі белгілері оқиғаның шығыс аңыздарынан алынғанын аңғартады: геройдың аты — Масғұт, мекені — Бағдат, заманы — Һарон-Рашид дәуірі. Сонымен қатар мұсылман аңыздарындағы Қызыр (қазақша Қыдыр) қарт та кездеседі: ол — өлмейтін, мәңгі жасайтын, кейде бақ-дәулет үлестіретін құпия жан ретінде сипатталады.
Дегенмен, Абай араб тарихын немесе діндік мифологияны баяндауды көздемейді. Бұл детальдардың бәрі идеялық қызметі тұрғысынан көмекші, шартты орта ғана. Ақынды шын қызықтыратыны — Масғұттың мінезі мен таңдауы.
Масғұттың таңдауы: ақыл, байлық және адамдық мұрат
Абай Масғұтты «ерекше текті», дәулеті асқан не құдіретті ортадан шыққан тұлға етіп алмайды. Ол — халық ішіндегі қатардағы жас. Дәл осы қарапайымдық арқылы ақын Масғұтты Бағдат, Һарон-Рашид, Қызыр сияқты аңыздық фигуралардан оқшаулап, оны өз заманының жастарына үлгі ретінде ұсынады.
Қызыр ұсынатын үш жеміс — аңыздық бояу. Бірақ Абай үшін ол бояу Масғұттың ішкі болмысын ашуға арналған амал сияқты: Масғұт ақылдан да, байлықтан да қашады, екеуін де сынап, таңдап, ақыры жиренеді. Мұндағы «ақылдан қашу» Абайдың өз ортасындағы күйімен үндес: надан көптің ішінде жалғыздың халі трагедиялық ауыртпалық екенін ақын талай айтқан.
Сын нысанасы
Байлық туралы сөз болғанда Масғұт Абай заманындағы байды ғана емес, байлықтың азғыратын мінезін, жағымпаз қоршауын да әшкерелейді.
Құндылық
Қызыл жемісті таңдағанда ол жеңсікқұмарлық жолына түспей, әйелді ең алдымен «адамзаттың қақжарымы» деп таниды.
Мақсат
«Адам баласына дос болу» идеясын өмірлік мұрат етеді: мұнда ер мен әйел адамдық өлшем алдында тең бағаланады.
Осылайша шығыстан келген аңыз — Абайдың мораль философиясын жеткізетін творчестволық материал ғана. Поэманың «ойы» өмір тартысынан тумай, керісінше оқиға мен тартыс ақынның алдын ала көздеген түйініне бағынады.
Композициялық олқылық және сатиралық бұрылыс
Сюжетті әңгімелеуден гөрі «баяндағыш ойды» жетекші ету «Масғұттың» композициясына әсер етеді: әсіресе екінші бөлімде логикалық жүйе босаңсиды. Алғашқы бөлімнің өрісі бойынша, қызыл жемісті жегеннен кейінгі әрекет, әйелдер достығынан туатын оқиғалар кең ашылуы тиіс еді. Бірақ поэмада Масғұт әйелдер қауымымен де, бір әйелдің достығымен де нақты оқиға желісінде ұшыраспайды.
Оның үстіне «жынды су» мотиві мен «жұртың жынды болса, ақылды болма, қоса жынды бол» дейтін түйін алғашқы бөлімдегі мінездермен тікелей қиыса бермейді. Дегенмен, бұл бөлік мағынасыз емес: ол Абайдың ащы мысқылын, сатиралық сыншылдығын танытады. Ақынның «Есер, есірік болмасаң, тіршіліктен пайда жоқ» деген ызалы әжуасы осында ойға оралады.
Қорытындысында «Масғұттағы» идея араб-шығыс аңызының идеясы емес: бұл — Абайдың өз дәуірі мен ортасынан туған сыншыл, гуманистік ойларының аңызға «киіндірілген» түрі.
Тілдік және ат қою жағынан араб есімдері мен кей сөздер қазақ оқырманына тосындау естіледі. Бірақ өлеңдік түрі қазақ дастанына тән: төрт жолды шумақ, он бір буын өлшем поэманың ағартушылық-өсиеттік мазмұнына табиғи үйлеседі.
«Ескендір»: нәзира дәстүрі және сыншыл реализм
Тақырыптың төркіні: Шығыс аңызы және Низами желісі
Шығыста Ескендір (Еуропа мен орыс дәстүрінде Александр Македонский) аңыздар мен дастандарда айрықша орын алған тұлға. Бұл тұста тарихи деректен гөрі, әдеби-аңыздық желі маңыздырақ: Иран аристократиялық аңыздары, Рум (Византия) әңгімелері, Фирдоусидің «Шахнамасындағы» баяндаулар — бәрі де Ескендірдің «тегін» түрліше таратады.
Абайдың поэмасы, қолдағы дерекке қарағанда, Низамидің «Ескендірнамасындағы» бір тармақ желіге сүйенеді: түн тарапқа сапар, Әбілхаят суын іздеу, Қызырдың мәңгі тірлік суын табуы, әрі періште сипатындағы жас берген титтей тастың құпиясы. Тас таразыға түскенде бар қазынадан басым түсіп, тек бір уыс топырақ тасталғанда ғана «жеңілдейді». Түйіні: «Топырақтан біткенді топырақ қана тойдырады».
Абайдың өңдеуі: тарихи нақтылау және моральдық айыптау
Абай Низамидегі кең тынысты оқиғалардың бәрін алмайды; аңызды өмір шындығына жақындатып, реалистік стильге бұрады. Ең алдымен, Ескендірді Еуропа тарихындағы Александр бейнесіне бейімдейді: әкесі — Филипп, астанасы — Македония. Ертегілік Қызырдың орнына философ Аристотель енгізіледі. Аңыздан тек «ерекше сырлы зат» мотиві ғана сақталып, Абайда ол кішкене көз сүйек ретінде көрінеді.
Низами Ескендірді көбіне мінсіз үлгі етіп көтермелесе, Абай мүлде басқа бағыт ұстайды: Ескендір — жиырма бір жасқа енді келген, жаһанды жаулауға құмар, қан төккіш, қанағатсыз патша. Поэманың өзегі — сол тойымсыз әміршінің бір сәт тылсым тосқауылға (тас қақпаға) кездесіп, рухани шектеуді тануы. Абайда Ескендір дәріптелмейді, сыналады; ал Аристотель әміршіден биік тұрған ақыл-инабат иесі ретінде суреттеледі.
Бұл шешім Абайдың: «Бақпен асқан патшадан мимен асқан қара артық» деген терең қағидасымен өзектес. Ақын билікке табынбайды, авторитеттің «маскасын» сыпырып, гуманистік өлшеммен бағалайды.
Нәзирагөйлік: бір сюжетті қайта жырлау дәстүрі
Абайдың Низамиден желі алуы аударма емес. Шығыс поэзиясында бұрыннан бар дәстүр бойынша бір классик жырлаған тақырыпты кейінгі ақын қайта жырлап, өз дәуірінің көзқарасын қосып отырады. Бұл салт «нәзира», «нәзирагөйлік» деп аталған. Мысалы, Науаи Низамидің «Ләйлі–Мәжнүн», «Хұсрау–Шырын» желілерін жаңаша оймен өңдегені сияқты, Абай да «Ескендір» арқылы XIX ғасырдағы ағартушылық, гуманистік және сыншыл реализм әсерін танытады.
Поэманың соңында Абай Ескендір туралы әңгімені өз заманына әкеліп тірейді: қорытынды өсиеттері адамгершілік, ақиқат, мінез түзету сияқты өз лирикасында да үзілмей айтылатын негізгі ойларымен ұштасады.
Композициялық тұтастық
Композиция тұрғысынан «Ескендір» — Абайдың ең шымыр поэмасы. «Масғұттағыдай» шашыраңқылық жоқ: сюжеттік құрылыс бір түйінге топталып, кейіпкерлер мінезі мен әрекеті арқылы біртіндеп ашылады. Ескендірдің өзі шығарманың басынан соңына дейін оқиға өзегі болып, барлық қақтығыс пен ой бір арнаға құяды.
Өлең өрнегі, буын өлшеуі, сөздің нақтылығы мен шешендігі де поэманың тұтас бітіміне қызмет етеді: оқиға аяқталған соң, моральдық түйінге келуі — поэманың ішкі логикасына сай.
«Әзім»: «Мың бір түн» арқауы және аяр шал мотиві
Ертегіден поэмаға
Абайдың 1933 жылғы жинағында алғаш рет жарияланған поэмаларының бірі — «Әзім». Оның тақырыбы «Мың бір түн» ертегісінен алынған. Қазақ арасында ауызша кең тараған «Мың бір түннің» бір тармағы — «Әлидің Әзімі» аталатын ұзақ ертегі болған. Сол ертегідегі жетім бала Әзімнің балалық шағы, жігіттік кезеңдегі көрген бейнеті, ақыры өз дұрыстығы мен жазықсыздығы арқылы мұратына жетуі поэмаға желі болғаны аңғарылады.
Алхимиялық наным және «қара тасты алтын ету»
Бұл поэмада назар аударарлық бейне — аяр шал. Оның «кәсібі» ерекше: қара тасты алтынға айналдыратын амалы бар делінеді. Мұндай мотив шығыста тек ертегі деңгейінде ғана емес: алхимия туралы, «жасырын ғылым» жайлы нанымдардан туған «құпия тас», «философиялық тас» секілді әңгімелер ертеден тараған. Мұндай түсініктер шығыспен шектелмей, өзге мәдениеттерде де кездескен.