Ойының бәрі дария суын тасып, уәж қылған сұлтан қызын алмақ
Омар Шораяқұлы: өмірі мен шығармашылық мұрасы
Сыр бойы ақын-шайырларының көрнекті өкілдерінің бірі Омар Шораяқұлы 1878 жылдың 22 қазанында бұрынғы Түркістан өлкесіне қараған Сырдария облысы, Қазалы уезі, Аққыр болысына қарасты 12-ауылда (қазіргі Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы) дүниеге келді. 1924 жылдың 12 маусымында қайтыс болды.
Өмір жолындағы негізгі белестер
- Он жеті жасқа дейін молдадан оқып, ескіше хат таныды. Кейін білімін жүйелі түрде жалғастыруға мүмкіндігі болмады.
- Кәсіп іздеп Қазалы қаласына барып, татар саудагеріне жалданып, тоғыз жыл жалшылықта болды.
- Жалшылық жылдарында сырқаттанып, 1905 жылы туған ауылына оралды.
- Қазан төңкерісінен кейін 3–4 жыл кеңес жұмысына араласып, жауапты қызметтер атқарды (болыстық атқару комитетінің төрағасы, сот және т.б.). Алайда ертеден асқынған ауруы белсенді қызмет етуіне кедергі келтірді.
Поэзиялық әлемі және дастан дәстүрі
Ақын өлең жазуды 16 жасынан бастап машық етті. Оның мұрасында толғау, терме, өсиет, мысал өлеңдермен бірге он бестен аса көлемді дастандар бар. Солардың қатарында «Жарлы Тәліп», «Қара шекпен», «Әбу Шаһыма», «Һақ Сүлеймен», «Мағауия», «Мұхаммад», «Үш күлше» және басқа да хикая-дастандары аталады.
Нақты дерек
«Һақ Сүлеймен» дастаны 79 бөлімнен тұрады және ақынның ең көлемді шығармаларының бірі саналады.
Діни сауатты Омар Шораяқұлы терең философиялық туындылары арқылы кітаби ақындар қатарына енді. «Һақ Сүлеймен» дастанында ақын шариғат жолын ұлықтап, имандылықты насихаттайды.
Дастаннан үзінді
Сүлеймен өткен сұлтан заты қалыс,
Зор дәулет бақытына болған бағыш.
Қараған бүтін дүние мемлекеті,
Ешкімге берілмеген ондай дабыс.
Патшалық, пайғамбарлық ырсалаты —
Жаһанға екі аты да бірдей таныс.
Жарандар, һақ шариғат үкімімен
Жолынан қадам түгіл, шықпа қарыс.
ХІХ–ХХ ғасыр поэзиясындағы діни-дидактикалық сарын
Діни уағыз сарынында жазылған дастандар ХІХ–ХХ ғасырдағы ақын-жыраулар поэзиясының өзекті тақырыптарының бірі болды. Пайғамбарлардың өмірі, өнегелі істері мен ғибратты сөздері бұл дәуірдегі көптеген шығармаларда тұрақты түрде кездеседі. Осындай туындылардың бірі — «Жарлы Тәліп» дастаны.
«Жарлы Тәліп» дастанының идеясы мен сюжеттік желісі
Көлемі шағын болғанымен, «Жарлы Тәліп» дастаны айтар ойы мен ғибраттық түйінімен құнды. Мұнда дәстүрлі кіріспедегі философиялық ой-толғамдар көп созылмай, оқиға бірден басталады.
Дастанның басталу үлгісі
Өтіпті ілгеріде жарлы Тәліп,
Кітабын көрді бір күн қолына алып.
Әр пәнде бір мақсатқа етсе талап,
Ақыры, — деген екен, — жетуі анық!
Онда мен, патша қызын аламын! — деп,
Көңіліне біразырақ тұрды ойланып.
Дастандағы «тәліп» сөзі шәкірт деген мағына береді. Жарлы тәліп шаһар сұлтанына барып, ештеңені айналдырмай, тікелей қызын сұрайды. Сұлтан оны жазғырып, шамданбай, бұл сөздің ар жағында Алланың қалау-құдіреті бар деп ұғып, шарт қояды: мүмкіндігі болса, бір қап гауһар әкелсін.
Тәліп «ондай гауһарды қайдан табам?» деп сұрағанда, сұлтан оның назарын Құдайдың жасырын қазынасына — Ніл дариясының астындағы інжу-гауһарға бұрады:
Құдайдың ғәниші махфи қазынасы бар,
Астында ағып жатқан дария Нілдің.
Наздында дилдасы бар тау мысалдас,
Саны жоқ інжу, гауһар, лағылы, дүрдің.
Омар ақын бұл тұста ғылымды дарияға теңеп, інжу-маржан секілді асылға білім арқылы қол жеткізуге болатынын тұспалдайды. Дастан кейіпкері мақсатына жеткенше тайынбай, әрекетке көшеді: базардан бір мес сатып алып, дарияның суын тасып тауыспақ болады. Мұндай іске күлетіндер табылса да, тәліп Алланы жадынан шығармай, күндіз-түні су тасуын тоқтатпайды.
Түйінді ой
Кейіпкер кітапта айтылған сөзден күмәнданбайды: талабының дұрыстығына, ғылымның шындығына және ниеттің адалдығына берік болады.
Ақырында Құдай құдіретімен меске дарияның суы сыйып, Ніл кеуіп, ішіндегі балық-шаянға дейін шуылдайды. Табиғаттың тосын күйін көрген сарай қызметкерлері бұл ғажайыпты патшаға жеткізеді. Патша өзі келіп көз жеткізген соң, пақырға қызын береді. Местегі су дарияға қайта ағызылғанда, дария арнасынан тасып, қайта толады.
Қорытынды: талап пен білімнің жеңісі
Дастанның түйіні — жарлылыққа қарамай ғылым іздеген, талаптанған адам мақсатына жетеді. Діни-дидактикалық мазмұндағы бұл шығармада иман, табандылық, еңбек және білімнің қадірі өзара сабақтасып беріледі. Ғылым мен білімді жырлауы дастанның ағартушылық мәнін күшейтіп, көркемдік бояуын қанықтыра түседі.
Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы