Пеш көсесі
Бұрынғы заманда бір кедей адам өмір сүріпті. Малы да, дәулеті де болмай, үйінде тек сары мысығы ғана болған екен. Оның жалғыз ұлы бар еді. Баланың бір әдеті — далаға шықпай, пеш түбінде мысығымен бірге отыру. Әке-шешесі дүниеден өткенде, баланың жасы он бес-он алтыға келіп қалады. Көршілер оны пеш түбінен шықпайтыны үшін Пеш көсесі деп атап кетеді.
Пеш түбіндегі өмір және пысық серік
Пеш көсесі өзі сыртқа шықпаса да, сары мысығы өте пысық әрі күшті болып, балаға қамқор болады: түрлі аңдарды ұстап әкеліп, екеуін асырайды. Уақыт өте мысық баланың есейгенін байқап, бір күні: «Сен жігіт болып келесің, мен саған әйел алып берейін бе?» — дейді. Пеш көсесі келісімін береді.
Мысықтың айласы: құдалыққа жол
Сары мысық орманнан бес алтын түсті түлкіні ұстап алып, алыстағы бір ханның еліне аттанады. Ол түлкілерді бір сарайға қамап, өзі хан ордасына кіріп: «Мен Көсебай деген байдың елінен келдім. Ол өте дәулетті: тоғыз тоғай жылқысы бар, алтын сарайы бар. Қызыңызды айттыруға келдім» — дейді.
Қалыңмал шарты
Хан: «Қалыңмалы көп болса, беремін», — дейді. Мысық қалыңмалды сұрағанда, хан: «Айдап келген бес алтын түлкіңді берсең, жетеді» — деп келіседі. Осылайша құдалық бекітіліп, бір айдан соң Көсебайды алып келуге уағдаласады.
Мысық еліне қайтып келіп, болған жайды түгел Пеш көсесіне баяндайды. Ол да разы болып, белгіленген мерзімде хан еліне баруға келіседі.
Дәумен жасалған «келісім»
Мысық бір айдың ішінде көршілес дәуді неше түрлі аңмен риза қылып, Пеш көсесін хан еліне апаратын үш ат жеккен күймелі арбаны және асыл киімдерді сұрап алады. Тіпті қонақ келгенде түсетін алтындаған үйді де он күнге «уақытша» алып қоюға көндіреді.
Ескерту
Жолға шығарда мысық Пеш көсесіне: «Хан еліне барғанда киіміңді шешіп, пеш түбіне жақындама. Ұят болады», — деп қатаң ескертеді. Пеш көсесі оны мақұл көреді.
Той үстіндегі сын сәт
Екеуі күймелі арбамен жолға шығып, күндер мен апталарды артқа тастап хан еліне жетеді. Хан қонақтарды қарсы алып, елді жиып, той жасайды. Той үстінде Пеш көсесі әдетімен пешке жақындап, үстіндегі киімдерін шешуге ыңғайлана береді. Мұны байқағандар мысықтан: «Бұл несі?» — деп сұрайды.
Мысық бөгелместен: «Бай адам ғой, үйдегі асыл киімдерін жоқтап отыр» — деп жауап береді. Сөйтіп құдалар үсті-үстіне жібек, мақпал, тағы да басқа қымбат киімдерді кигізе береді.
Той өткен соң бірнеше күннен кейін, олар ханның қызын алып, өз еліне қайтады. Хан қызының жанында бірнеше қарулы адам да ілеседі.
Жолдағы «байлық дәлелі»
Мысық жолаушылардан бұрын озып кетіп, дәудің қойшысына жолығады да: «Ана келе жатқан жолаушылар ‘мына қой кімдікі?’ деп сұраса, ‘Көсебайдікі’ де. Әйтпесе тырнағыммен тырнап аламын» — дейді. Қойшы келіседі. Мысық дәл осыны сиыршыға да, жылқышыға да айтады.
Артынан келе жатқан хан адамдары жол бойы жер қайысқан қойды, желіні жер сызған сиырды, жалдары суылдаған жылқыны көреді. Бақташылардың бәрі: «Көсебайдың малы» — деп жауап береді. Ханның нөкерлері таңданысын жасыра алмай: «Көсебай өте бай екен» — деп қояды.
Үш дәудің ақыры
Мысық бұрын келіп, дәуден төрт арық қой сұрап алып, сойып, ас әзірлетеді. Кейін дәулерге ағаш басына шығып, ала қарға болып отыруды өтінеді. Дәу келіседі.
Қонақтар жеткенде, алтындаған үй айнала жарқырап тұрады. Шаршаған жұртқа табақ-табақ ет тартылады. Алайда қонақтардың ішіндегі бір мерген мысыққа: «Құда, бұл қалай? Мана малдарыңыз семіз еді, ал мына піскен ет ауызға алуға жарамайды ғой!» — дейді.
Мысықтың соңғы айласы
Мысық: «Айтқандарың рас. Мал семіз. Бірақ қазандағы еттің майын сорып әкететін үш дәу бар. Әне, ағаш басында қарға болып отыр», — дейді.
Мерген: «Ондай құзғындарды құртуға рұқсат ет», — дейді. Мысық дәулерді нұсқап: «Үшеуін де ат!» — деп қояды. Мерген үш рет атып, үшеуін де сұлатады.
Қорытынды: дәулет пен мейірім
Осыдан кейін дәудің барлық малы да, алтындаған үйі де, дүние-мүлкі де Пеш көсесіне қалады. Ол ең бай адамдардың біріне айналып, жетім-жесірге мінетін ат, киетін киім беріп, қол ұшын созып тұрады екен.
Барлық мұратына жеткен Пеш көсесі сары мысығына да алғысын білдіріп, алтыннан үй салдырып беріпті дейді.