Идеясы арқылы шығармада
Жиынтық бағалауға арналған әдістемелік ұсыныстар
Қазақ әдебиеті (оқыту қазақ тілінде), 6-сынып.
Мақсаты
Бұл әдістемелік ұсыныстар мұғалімдерге 6-сынып оқушыларының Қазақ әдебиеті пәні бойынша жиынтық бағалауын жоспарлау, ұйымдастыру және өткізуге көмек құралы ретінде әзірленген.
Негізі
Ұсыныстар 6-сыныпқа арналған ұзақ мерзімді оқу бағдарламасы негізінде дайындалды және бөлім/ортақ тақырып бойынша жоспарланған оқу мақсаттарына жету деңгейін анықтауға мүмкіндік береді.
Құрамы
Жинақта бағалау критерийлері, дескрипторлар, балл қою үлгілері және оқушылардың оқу жетістігінің мүмкін деңгейлері (рубрика) берілген. Тапсырмалар ұсыныс сипатында ұсынылады.
Кімдерге арналған
- пән мұғалімдеріне;
- мектеп әкімшілігіне;
- білім бөлімдерінің әдіскерлеріне;
- критериалды бағалау бойынша мектеп және өңірлік үйлестірушілерге;
- басқа да мүдделі тұлғаларға.
Ұсыныстарды әзірлеу барысында ресми интернет-сайттағы қолжетімді ресурстар (суреттер, фотосуреттер, мәтіндер, аудио және бейнематериалдар) қолданылды.
Мазмұны
1-тоқсан
Туған жерім — аялы алтын бесігім
2-тоқсан
Абайды оқы, таңырқа!
3-тоқсан
Мен балаң жарық күнде сәуле қуған...
4-тоқсан
Тәуелсіздік — қасиет тұнған ұлы ұғым
1-тоқсан бойынша жиынтық бағалау тапсырмалары
Бөлім: Туған жерім — аялы алтын бесігім
Орындау уақыты
15–20 минут
Оқылатын шығармалар
- «Аяз би» ертегісі
- «Алып Ер Тұңға» жыры
Оқу мақсаттары
- 6.1.1.1 — жанрын, фабуласын, сюжетін анықтау
- 6.1.2.1 — әлеуметтік-қоғамдық мәселені идеясы арқылы түсіндіру
- 6.2.2.1 — эпикалық, поэзиялық шығармалардағы автор бейнесін анықтау
Бағалау критерийлері
- Идеясы арқылы шығармада көтерілген әлеуметтік-қоғамдық мәселені анықтайды.
- Шығарманың жанрын, фабуласын және сюжетін ажыратады.
- Шығармадағы автор бейнесін анықтайды.
Тапсырма 1
Берілген үзіндіден көтерілген әлеуметтік-қоғамдық мәселені анықтаңыз.
...Аяз би әділ болды. Тура билік етті, нашарларға қарасты. Баяғы өзінің жыртық тоны мен жаман тымағын ордасының маңдайшасына шегелеп қойды. Кейде хандықпен көңілі ауытқып, тура жолдан таяйын десе, шегелеулі тоны мен тымағына қарап: «Ай, Аяз, баймын деп аспа, ханмын деп таспа! Аяз, әліңді біл, құмырсқа жолыңды біл!» — деп, көңілін басушы еді дейді.
Тапсырма 2
Кестедегі бос бағандарды толтырыңыз.
| Жырдың тақырыбы | Әдеби жанры | Негізгі идеясы | Жырдың сюжеттік желісі |
|---|---|---|---|
| Толтырылады | Толтырылады | Толтырылады | Толтырылады |
Тапсырма 3
Жырдағы автор бейнесін және негізгі ойын анықтаңыз.
Алып — Ер Тұңға өлді ме?
Опасыз дүние қалды ма?
Заман өшін алды ма?
Енді жүрек жыртылар...
Тербетер салты мұндай-ақ,
Бұдан да басқа сөз көп-ақ.
Заман атса кезеп-ақ,
Таулардың басы күйрелер...
Бағалау (дескрипторлар мен балл)
| Бағалау критерийі | Тапсырма | Дескриптор | Балл |
|---|---|---|---|
| Идеясы арқылы әлеуметтік-қоғамдық мәселені анықтайды | 1 | Үзінді бойынша әлеуметтік-қоғамдық мәселені анықтайды | 1 |
| Жанрын, фабуласын, сюжетін ажыратады | 2 | Тақырыбын, жанрын, негізгі идеясын және сюжеттік желісін анықтайды | 4 |
| Автор бейнесін анықтайды | 3 | Автор бейнесін және ойын талдайды | 2 |
| Барлығы | 7 | ||
Ата-аналарға арналған рубрика (нәтиже деңгейлері)
Бөлім: «Туған жерім — аялы алтын бесігім» (Аяз би, Алып Ер Тұңға).
| Бағалау критерийі | Төмен | Орта | Жоғары |
|---|---|---|---|
| Әлеуметтік-қоғамдық мәселені анықтау | Қиналады, қателіктер жібереді | Анықтауда кей тұста қателеседі | Дұрыс әрі дәл анықтайды |
| Жанр, идея, сюжетті ажырату | Тақырып, жанр, идея және сюжетті ашуда қиналады | Жекелеген бөліктерде қателеседі | Толық әрі жүйелі ашады |
| Автор бейнесін анықтау | Ажыратуда және ойын жеткізуде қиналады | Қателіктер жібереді | Дұрыс ажыратып, ойын анықтайды |
1-тоқсан (қосымша тапсырмалар)
Әл-Фараби, Доспамбет жырау шығармалары бойынша
Орындау уақыты
15–20 минут
Оқылатын шығармалар
- Әл-Фараби — «Қашықтасың туған жер»
- Әл-Фараби — «Тіршілікте құрыштай бол төзімді»
- Доспамбет жырау — «Қоғалы көлдер, қом сулар», «Айналайын, Ақ Жайық»
Оқу мақсаттары
- 6.2.1.1 — эпизод маңызын негіздеу
- 6.2.3.1 — троп түрлерін анықтау (метафора, кейіптеу, метонимия, гипербола, литота, аллегория, антитеза, градация, арнау)
- 6.3.4.1 — көтерілген мәселенің әлеуметтік рөлі туралы сыни хабарлама жасау
Тапсырма 1
Өлеңді оқып, тақырыбы мен идеясын анықтаңыз. Үзіндінің маңызын түсіндіріңіз.
Екі арыстан жау шапса,
Оқ қылқандай шаншылса,
Қан жусандай егілсе,
Аққан судай төгілсе,
Бетегелі Сарыарқаның бойында
Соғысып өлген өкінбес!
Қалаға қабылан жаулар тигей ме,
Қабырғадан дұспан жалдап жүргей ме,
Қатарланып, қарланып,
Қайран ер қарт күреңге мінгей ме!
Қабырғадан қараған
Досым менен дұспаным:
«Апырым, ер Доспамбет!» — дегей ме!
Тапсырма 2
Үзіндіден 2–3 көркемдегіш құралды (троп түрлерін) анықтаңыз.
Қашықтасың туған жер — қалың елім,
Не бір жүйрік болдырып жарау деген.
Шаршадым мен, қанатым талды менің,
Шаңқыт жолға сарылып қарауменен.
Кері оралмай жылдарым жатыр ағып,
Қасіреттің жасына көз жуынар.
О, жаратқан, көп неткен ақымақсың,
Құм сықылды тез ысып, тез суынар.
Зиялы аз бір тұтам тіршілікте,
Әкімдікке күллісі жүгіреді,
Көкірекпен сезініп, күрсініп көп,
Жаным менің түршігіп, түнереді.
Қайтейін мен көкжиек кеңдігімді,
Келер күнге үмітпен жол ашамын.
Соны медет етеді болашағым.
Тапсырма 3
Өлеңде көтерілген мәселенің әлеуметтік рөлі туралы құрылымды сақтап, сыни хабарлама жазыңыз (шамамен 5–6 сөйлем).
Тіршілікте құрыштай бол төзімді,
Сан мәртебе алдаса да өзіңді.
Тағдырыңды еш уақытта жазғырма,
Тіпті кейде болса да әзәзіл азғырған.
Өрге жүзген өнегелі ісімен
Таңдап ал да дос, өз теңіңнің ішінен.
Жүргендер көп достық атын малданып,
Алайда тек қалма оған алданып.
Бағалау нәтижесіне арналған рубрика (қысқаша)
- Тақырып пен идеяны анықтау және үзіндінің маңызын түсіндіру.
- Көркемдегіш құралдарды (1–3) дәл табу және атау.
- Мәселені ашып, әлеуметтік рөлін көрсететін 5–6 сөйлемдік сыни хабарлама құрастыру.
2-тоқсан бойынша жиынтық бағалау тапсырмалары
Бөлім: Абайды оқы, таңырқа!
Орындау уақыты
15–20 минут
Оқылатын шығарма
Абай Құнанбайұлы — «Жетінші сөз»
Оқу мақсаттары
- 6.1.3.1 — кейіпкер типтерін жасалу тәсілдері тұрғысынан сипаттау
- 6.3.1.1 — кейіпкерлерді салыстырып, тарихи және көркемдік құндылыққа баға беру
- 6.3.3.1 — отбасылық құндылық тұрғысынан талдап, әдеби эссе жазу
Тапсырма 1
Кейіпкерлердің типтік образын анықтап, кестені толтырыңыз.
| Мәтіндегі 1-бала | Мәтіндегі 2-бала | Типтік бейнесі |
|---|---|---|
| Толтырылады | Толтырылады | Толтырылады |
Тапсырма 2
Автордың жас кез бен есейген шақтағы өзгерістерді салыстыру арқылы нені баса айтқанын талдаңыз. Үзіндінің тарихи және көркемдік, сондай-ақ отбасылық құндылығына баға беріп, құрылымды сақтап әдеби эссе жазыңыз.
...Жан бізді жас күнімізде билеп жүр екен. Ержеткен соң, күш енген соң, оған билетпедік. Жанды тәнге бас ұрғыздық, ешнәрсеге көңілмен қарамадық, көзбен де жақсы қарамадық; көңіл айтып тұрса, сенбедік. Көзбен көрген нәрсенің де сыртын көргенге-ақ тойдық. Сырын қалай болады деп көңілге салмадық, оны білмеген кісінің несі кетіпті дейміз. Біреу кеткенін айтса да, ұқпаймыз. Біреу ақыл айтса: «Ой, тәңірі-ай, кімнен кім артық дейсің!» — дейміз, артығын білмейміз; айтып тұрса ұқпаймыз...
Бағалау нәтижесіне арналған рубрика (қысқаша)
- Кейіпкер образын (типін) дұрыс ажырату.
- Кейіпкерлерді салыстырып, тарихи және көркемдік құндылыққа дәлелді баға беру.
- Отбасылық құндылықты айқындап, эссе құрылымын сақтау (кіріспе–негізгі бөлім–қорытынды).
2-тоқсан (өлеңдер бойынша тапсырмалар)
Абай Құнанбайұлы: «Ғылым таппай мақтанба», «Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін»
Орындау уақыты
15–20 минут
Оқу мақсаттары
- 6.2.2.1 — әлеуметтік-қоғамдық мәселені идея арқылы түсіндіру
- 6.2.1.1 — нақты эпизодтың маңызын негіздеу
Тапсырма 1
«Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін» шығармасында қандай әлеуметтік мәселе қозғалады? Ойыңызды нақты дәлелмен 3–4 сөйлем арқылы жазыңыз.
Тапсырма 2
Берілген өлең жолдарының мәнін түсіндіріңіз. Бұл жолдар өлеңнің негізгі идеясы бола ала ма? Эпизодтың маңызын аша отырып, ойыңызды дәлелмен 3–4 сөйлеммен жазыңыз.
Ғалым болмай немене,
Балалықты қисаңыз?
Болмасаң да ұқсап бақ,
Бір ғалымды көрсеңіз.
Ондай болмақ қайда деп,
Айтпа, ғылым сүйсеңіз.
Сізге ғылым кім берер,
Жанбай жатып сөнсеңіз?..
Бағалау нәтижесіне арналған рубрика (қысқаша)
- Әлеуметтік-қоғамдық мәселені дәл анықтау және дәлел келтіру.
- Берілген эпизодтың маңызын ашып, өлең идеясымен байланыстыру.
- Жауапты 3–4 сөйлеммен нақты әрі жүйелі жазу.
3-тоқсан бойынша жиынтық бағалау тапсырмалары
Бөлім: Мен балаң жарық күнде сәуле қуған...
Орындау уақыты
15–20 минут
Оқылатын шығармалар
- С. Торайғыров — «Шығамын тірі болсам адам болып», «Шәкірт ойы»
- С. Мұратбеков — «Жусан иісі»
Оқу мақсаттары
- 6.1.2.1 — әлеуметтік-қоғамдық мәселені идея арқылы түсіндіру
- 6.2.1.1 — эпизод маңызын негіздеу
Тапсырма 1
Әдеби шығармада көтерілген әлеуметтік-қоғамдық мәселені берілген үзінділер арқылы түсіндіріңіз.
Үзінді 1
...— Ертеде бір жетім бала болыпты... — деп Аян екінші ертегісін бастады. Сыбырлай шыққан даусында өз айтқанына қалайда қалтқысыз сендіретіндей керемет бір күш бар... Ғажап ертегілер еді... Дүниедегі жақсылық атаулының бәрі: ерлік те, ізгілік те, сұлулық пен ақылдылық та — бәрі сол Аянның ертегілерінде болушы еді... Біз, алым-жұлым киінген қара борбай балалар, бір сәтке жадау қалпымызды ұмытып, өзімізді қас батырдай сезінуші едік...
Үзінді 2
...Мен таяп келгенде шеттеу тұрған Есікбай сыбырлап қана: «Аян балалар үйіне кеткелі жатыр», — деді. «Қарағым, жолың болсын», — деді жыламсырап. «Жақсыдан қалған тұяқ ең, қайда жүрсең де аман бол. Адам болсаң, тауып келерсің әлі...» Аян балалардың бәрімен қол алысып қоштасты. «Мен әлі бәріңе де хат жазып тұрамын», — деді күлімсіреп... Бұл күнде Аян қайда екен? Тірі ме екен? Ондай бала тірі болуы тиіс... Жусандытөбеге бір оралмауы қалай?! Жусанның иісін сағынбауы мүмкін емес қой...
Тапсырма 2
Автордың «Тебем деп тірі болсам надандықты, серт етіп, өз-өзіме еткем егес» деген ойының мәнін қалай түсінесіз? Ойыңызды 3–4 сөйлеммен жеткізіңіз.
Бағалау нәтижесіне арналған рубрика (қысқаша)
- Үзінділер арқылы мәселені және идеяны дәл анықтау.
- Автор ойының маңызын ашып, жеке пікірді нақты айту.
3-тоқсан (композиция және сыни хабарлама)
О. Бөкей — «Тортай мінер ақбоз ат», Қ. Әбдіқадыров — «Қажымұқан»
Орындау уақыты
15–20 минут
Тапсырма 1
«Қажымұқан» шығармасының композициялық құрылымын жазыңыз.
Тапсырма 2
«Мен үшін де оқы, бәлкім, мен міне алмаған ақ боз атқа сен мінерсің?!» деген сөйлем оқырманға қандай ой салады? Шығармаға сыни хабарлама жазыңыз.
Бағалау нәтижесіне арналған рубрика (қысқаша)
- Шығарманың құрылымдық бөліктерін (басталу–даму–шиеленіс–шарықтау шегі–шешім) жүйелі көрсету.
- Сыни хабарламада өз пікірін білдіру және қорытынды ой түю.
4-тоқсан бойынша жиынтық бағалау тапсырмалары
Бөлім: Тәуелсіздік — қасиет тұнған ұлы ұғым
Орындау уақыты
15–20 минут
Оқылатын шығармалар
- Е. Жүніс — «Менің атым — Тәуелсіздік» (өлең)
- А. Алтай — «Прописка»
Оқу мақсаттары (берілген үзінді бойынша)
- 6.1.3.1 — әдеби туындыдағы кейіпкерлерді жасалу тәсілі тұрғысынан сипаттау
- 6.2.1.1 — шығарма композициясындағы белгілі бір эпизодтың маңызын негіздеу
Ескерту
Берілген мәтінде 4-тоқсан бөлімінің тапсырмалары мен бағалау кестелері толық көрсетілмеген. Егер жалғасын жіберсеңіз, осы бөлімді де бір стильде өңдеп, толықтырып шығамын.