Шернияз Жарылғасұлы (1817 - 1881) - халық ақыны, Кіші жүз қазақтарының Исатай, Махамбет бастаған ұлт - азаттық көтерілісіне (1836 - 1837) қатысушы және оның жалынды жыршыларының бірі
Шернияз Жарылғасұлы: азаттық рухының жыршысы
Шернияз Жарылғасұлы (1817–1881) — халық ақыны, Кіші жүз қазақтарының Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған 1836–1837 жылдардағы ұлт-азаттық көтерілісіне қатысушы және оның жалынды жыршыларының бірі.
Кезең
XIX ғасыр
Қозғалыс
1836–1837 көтерілісі
Мұра
Елдік, ерлік, әділет тақырыбы
Көтеріліс және ақын тағдыры
Исатай мен Махамбет бастаған шаруалар көтерілісінің бел ортасында жүрген Шернияз бұл қозғалыстың ұраншысы әрі ақыны болды. Көтерілісшілер жеңіліске ұшырағаннан кейін ақын қуғындалып, қатаң бақылауға алынды.
Кейін ол Баймағамбет сұлтанның қол астынан пана тауып, қалған ғұмырын сол ортада өткізді. Осы өмірлік бұрылыстар Шернияз поэзиясындағы азаматтық үнді күшейтіп, ерлік пен еркіндік идеяларын айқындай түсті.
Негізгі өзек
- Азаттық пен бостандықты асқақ үнмен жырлау
- Исатай бейнесін батырлықтың символы ретінде сомдау
- Қоғам әділетсіздігін, өмірдің өзгермелілігін толғау
Еркіндік тақырыбы және Исатай тұлғасы
Ақын азаттық пен бостандық тақырыбын биік пафоспен жырлап, Исатайдың батырлық бейнесін айқын қалыптастырды. Бұл бағыттағы жырларынан ел қорғаған ерге деген сүйіспеншілік пен халықтық мұрат анық танылады.
Па, шіркін, Исатайдай сабаз тумас...
Ақ алмас, алтын сапты қылышым-ай...
Исатай ел еркесі, ел серкесі...
Қоғам, әділет және өмір мәні
Шернияздың бірқатар өлеңдерінде өзі өмір сүрген қоғамның әділетсіздігі, тіршіліктің құбылмалылығы және өмірдің мән-мағынасы терең ой елегінен өткізіледі. Бұл сарын оның азаматтық ұстанымымен және көркемдік әлемімен сабақтасып жатады.
Ақынның кең тараған шығармалары қатарында: «Ай, Қазы би, Қазы би», «Тостағанды қолға алып», «Ай жігіттер», «Сөз сөйлеймін бөлмелеп» секілді туындылар аталады.
Көркемдік ерекшелік
Шернияз поэзиясы мазмұндық тереңдігімен, стильдік айқындығымен және бейнелеу нақыштарының шеберлігімен ерекшеленеді.
Аса көркем туынды
«Баймағамбет сұлтанға айтқаны» — көркемдігі жоғары, ақынның сөз қуатын айқындайтын таңдаулы шығармалардың бірі.
Мәтін нұсқалары және жариялануы
Шернияз өлеңдерінің үш нұсқасы белгілі: Алыш ақын, Мәшһүр Жүсіп және Омарбек нұсқалары.
Ақын шығармалары 1925 жылы Мәскеу мен Ташкентте (Ілияс Жансүгіров жариялауымен) жарық көргеннен кейін, әр кезеңде мектеп хрестоматияларында, XVIII–XIX ғасырлардағы қазақ ақындары жинақтарында және айтыс топтамаларында басылып отырды. Бүгінде оның өлеңдері халық арасына кең таралған, мектептер мен жоғары оқу орындарында оқытылады.
Оқыту және ықпал
Шернияз Жарылғасұлының шығармашылығы мен қоғамға сіңірген еңбегі өскелең ұрпаққа рухани дем береді. Ақын есімімен арнайы жүлде тағайындалған.
Естелік, дерек және мәлімет
2007 жылдың 31 қазанында Ақтөбе облыстық тарихи-өлкетану музейінде Шернияздың туғанына 200 жыл толуына арналған ғылыми-танымдық кездесу өтті.
Дерек бойынша, ақын Атырау облысындағы Мұқыр стансасына жақын жерде жерленген. (Мәтіндегі мәліметтердің бірінде «1867 жылы дүниеден озған» деген жол кездеседі, алайда жоғарыда 1817–1881 жылдар деп көрсетілген; жылдар нақтылауды қажет етеді.)
Санат: KZ порталындағы қазақша рефераттар жинағы (көрсетілген дереккөз атауы бойынша).