Қазақша рефераттар

Тұрақтағы заттар мустье пішінді

Палеолит дәуірі: адамзат тарихындағы бетбұрыс

Палеолит дәуірі (ежелгі тас ғасыры) — адамзат тарихындағы ең шешуші кезеңдердің бірі. Дәл осы уақытта ілкі ата-бабаларымыз тік жүруге біртіндеп бейімделіп, қолдары еңбекке «босап», алғашқы дөрекі өңделген еңбек құралдарын жасай бастады. Бұл өзгерістер адам қоғамының қалыптасуына бастау болды.

Кейінгі мыңжылдықтарда адам биологиялық түр ретінде (Homo sapiens) біртіндеп қалыптасты, еңбек құралдары мен тіршілік ету тәсілдері жетілді, қоғамдық ұйымдасу күрделене түсті. Әлемнің әр аймағында бұл үдерістің ұқсастықтары көп болғандықтан, Қазақстан аумағындағы адам эволюциясын да әлемдік тарихтың ажырамас бөлігі ретінде қарастыру орынды.

Ежелгі адам туралы ақпарат қайдан алынады?

Бүгінгі ғылыми түсініктер көне адамдардың тұрған жерлеріне және олардың күнделікті әрекетінен қалған заттай іздерге сүйенеді. Негізгі дереккөздер мыналар:

  • Тас құралдар және оларды жасаудан қалған өндірістік қалдықтар.
  • Жануар сүйектері түріндегі тағам қалдықтары.
  • Этнографиялық деректер — дәстүрлі өмір салтын ұзақ сақтаған қоғамдар туралы мәліметтер.

Ең басты ақпарат көзі — алғашқы қоғамның негізгі материалы болған тас құралдар. Тасты өңдеу техникасының жетілуі еңбек өнімділігін арттырып, заттай да, рухани да мәдениеттің өсуіне ықпал етті.

Палеолиттің хронологиясы және кезеңдері

Қазіргі ғылыми классификация бойынша ежелгі тас ғасыры үш ірі кезеңді қамтиды: төменгі (ерте), орта және жоғарғы (кейінгі) палеолит. Батыс Еуропа материалдары негізінде қалыптасқан классикалық үлгіде палеолит мынадай мәдени сатыларға бөлінеді:

Ерте палеолит

Олдувэй, ашель.

Орта палеолит

Кейінгі ашель, мустье.

Кейінгі палеолит

Ориньяк, солютре, мадлен.

Соңғы жылдары бұл үлгіге түзетулер енгізіліп, кей зерттеушілер мустье мен кейінгі палеолиттің арасын межелік кезең деп қарап, палеолитті «ежелгі» және «кейінгі» деп ірілендіріп бөледі.

Шамамен мерзімдеме (кең тараған даталау)

  • Олдувэй (төменгі палеолиттің ең ерте сатысы): шамамен 2,5 млн жылдан 800 мың жылға дейін.
  • Шелль және ашель: 800 мың жылдан 140 мың жылға дейін.
  • Орта палеолит (кейінгі ашель және мустье): б.з.б. 140–40 мыңжылдықтар.
  • Кейінгі палеолит: б.з.б. 40–10 мыңжылдықтар.

Шаруашылық пен қоғамдық ұйым: терімшілік, аңшылық, ұжым

Ежелгі тас дәуірі өндіргіш күштердің төмен деңгейімен сипатталды. Шаруашылықтың негізгі мәні табиғаттан дайын өнім алуға негізделді: жабайы дәнді-дақылдар, жеміс-жидек теру және аң аулау.

Әлеуметтік қатынастар ұжым мүшелерінің экономикалық теңдігіне, еңбектің жыныс пен жасқа қарай табиғи бөлінуіне сүйенді. Палеолит дәуіріндегі қоғамдық ұйым ұзақ әрі күрделі жолдан өтті.

Ең ерте құрылым: тобыр

Бірігіп қорғану, шабуылдау, аңшылық пен терімшілік үшін құрылған руға дейінгі құрылым. Қоғамдық қатынастар әлі дамымаған, қауымдық-отбасылық шаруашылық орнықпаған, некелік қатынастар ішінара ғана реттелген.

Кейінгі сатылар: қауымға қарай өту

Ашель кезеңінде алғашқы қауымдық құрылыстың алғышарттары пісіп-жетілді. Мустьеде еңбек бөлінісі анықталып, қауымның бастапқы тұрпаттары байқалды. Кейінгі палеолитте алғашқы рулық қауым қатынастары кемеліне келді.

Көптеген зерттеушілер бұл сапалық секірімді неандертальдықтардың қазіргі адамға (Homo sapiens) өтпелі үдерісімен байланыстырады.

Адам эволюциясының негізгі сатылары

Homo туысының ең ерте өкілдері шамамен 2,5 млн жыл бұрын пайда болды. Кей деректер бұл кезеңде австралопитектердің де өмір сүргенін көрсетеді.

Homo habilis (шебер адам)

1959–1963 жылдары Шығыс Африкадағы Олдувэй шатқалынан дөрекі шапқы құралдарымен (чоппер) бірге сүйек қалдықтары табылған. Бұл гоминидке Homo habilis атауы берілді. Калий-аргон әдісі бойынша абсолюттік жасы шамамен 1 млн 750 мың жыл. Ми көлемі — 652 см³, антропоид маймылдардан жоғары.

Homo erectus (түрегелген адам)

Бұл түрдің өкілдері ретінде шелль-ашель мәдениеттерін қалдырған питекантроп пен синантроп аталады. Ява аралынан табылған питекантроптың ми көлемі 950 см³, ал Пекин маңындағы Чжоукоудянь үңгірінен табылған синантроп миы 1075 см³.

Синантроп сүйектерімен бірге дөрекі тас құралдары, отқа күйген тастар және жануар сүйектері көп көлемде табылғаны — отты қолдану мен тұрақты тіршілік белгілерін айқындайды.

Қазіргі адамның шығу тегі туралы ғылыми болжамдар

Қазіргі адамның ең ежелгі түпкі отаны және расалардың қалыптасуы туралы бірыңғай пікір жоқ. Кең тараған екі бағыт бар:

Көпорталық (полицентрлік) болжам

Қазіргі адам Еуропа, Азия, Африка, Австралия сияқты бірнеше аймақта әркелкі қарқынмен қалыптасты; осы үдерісте еуропеоид, монголоид, негроид, австралоид сияқты ірі расалық топтар біршама оқшау түрде дамыды.

Бірорталық (моноцентрлік) болжам

Барлық расалар Солтүстік-Шығыс Африка, Алдыңғы және Оңтүстік Азияны қамтыған кең аумақта өмір сүрген ортақ арғы ата-бабалардан тарады; кейін адамдардың әлемге таралуына қарай расалық ерекшеліктер біртіндеп қалыптасты.

Соңғы уақытта адамның Солтүстік-Шығыс және Оңтүстік-Батыс Азия секілді екі облыста қалыптасуы туралы нұсқа да ұсынылды. Экватордан солтүстікке қарай орналасқан тропикалық белдеуден қазба деректердің жиірек табылуы бұл пікірге түрткі болған.

Мустье дәуірі: технологиялық серпіліс және отты игеру

Кейінгі ашель мен мустье кезеңінде тас құралдарын жасау технологиясы мен өмір салтында түбегейлі өзгерістер болды. Бұл өзгерістер неандертальдықтармен байланысты жаңа эволюциялық деңгеймен қабаттаса жүрді. Ашель-мустье адамдары (палеоантроптар) климат суытқан, кей өңірлерді мұздық басқан жағдайда тіршілік етті.

Неандертальдықтардың антропологиялық сипаты

  • Бас сүйек: маңдайы көлбеу, қас үсті доғасы айқын, бас қуысы аласа.
  • Бет әлпеті: бет сүйектері шомбал, тістері ірі, иек сүйегі жоқ немесе әлсіз дамыған.
  • Дене бітімі: бойы 150–160 см, жүрісі ебедейсіздеу.
  • Ми көлемі: 1300–1400 см³-ке дейін жетті.

Леваллуа техникасы

Тас дайындамасының қысқа жағынан бір немесе екі тегіс алаңқайша түсіріліп, содан кейін сол алаңқайшадан ұзынша тілікшелер шағылып алынатын әдіс. Бұл үшін сүйек, ағаш, мүйізден жасалған цилиндр тәрізді соққыштар қолданылған.

Негізгі құрал түрлері

Мустьеде басты құралдар — үшкір тас (пышақ, найза/сүңгі ұшы ретінде) және қырғыш (ағаш өңдеу, тері сыпыру). Бұлармен қатар клектон және «жалған клектон» жаңқалары, бифастар, унифастар және басқа түрлер де қолданылған.

Отты тұтату тәсілдері

Мустье адамы отты тұтатудың бірнеше жолын меңгерді: ағашты ағашқа үйкелеу және кентас минералдарына шақпақ тасты ұрып ұшқын шығару. Отты игеру ет пен майды нәрлі, жеңіл қорытылатын тағамға айналдырды.

Тұрмыс: баспана, маусымдық қоныстар және еңбек бөлінісі

Ежелгі палеолиттің кейінгі бөлігінде ескерткіштердің түрі көбейді: үңгірге кіреберістегі ошақты қарапайым баспаналар, тұрақ-шеберханалар, тас қашау орындары, маусымдық аңшылық қоныстары мен уақытша лагерьлер.

Күрке, жертөле және ұзақ мерзімді тұрақ

Суық әрі ылғалды климатта неандертальдар күрке тәрізді баспана тұрғызып, шағын дөңгелек жертөле қазып, қабырғасын жерге қадаған жануар сүйектерімен бекіткен. Ұзақ уақытқа арналған баспаналардың пайда болуы тұрмыс салты мен қоғамдық ұйымдасуда маңызды өзгерістер болғанын көрсетеді.

Жартылай отырықшылықтың белгілері байқалады: терімшілікпен айналысатындар (әйелдер, балалар, қарттар) тұрақты баспанада қалып, аңшылар тобы олжа іздеп көшіп жүріп, қолайлы жерлерде уақытша лагерь тіккен.

Шикізат алу, құрал дайындау, баспана салу, олжаны өңдеу және тағам әзірлеу сияқты жұмыстардың күрделенуі жыныс пен жасқа қарай еңбек бөлінісін күшейтті. Қоғамның негізгі ұясы жергілікті топ немесе аңшылар қауымы болды; кей жағдайда ру құрылымының қарапайым белгілері мен рухани мәдениеттің бастапқы нышандары болуы ықтимал.

Қазақстан аумағындағы төменгі палеолит және мустье

Ашель-мустье дәуірі палеоантроптардың кең таралып қоныстанған уақыты болды. Іс жүзінде бұрынғы ТМД елдерінің оңтүстік аймақтарының көп бөлігі неандерталь тұрпатты адамның мекендеу аймағына кірді. Қазақстанда да ежелгі палеолиттің екінші жартысына жататын ескерткіштер көп.

Ескерткіштердің таралуы мустье дәуірінде адамның Қазақстанның оңтүстікте Қаратау жотасынан, солтүстікте Есіл өзенінің бастауына дейін, батыста Сарысудың орта ағысынан, шығыста Ертістің бастауына дейінгі көптеген өңірлерін игергенін аңғартады. Қазірдің өзінде оңтүстік және солтүстік сияқты екі ірі мәдени аймақты бөлуге болады.

Қазақстан аумағынан әзірге ежелгі адамның қазба сүйек қалдықтары табылған жоқ. Бірақ оңтүстік өңірлердің палеогеографиялық жағдайы адамның ерте кезеңде өмір сүруіне қолайлы болғанын тас құралдар типологиясы мен фауна құрамы жанама түрде көрсетеді.

Қаратау жотасы: ең қолайлы аймақтардың бірі

Қаратау маңында төрттік мұзданудың ізі байқалмайды. Жылырақ әрі ылғалды климат, қалың өсімдік жамылғысы және алуан түрлі фауна көне палеолит адамы үшін қажетті алғышарттарды қалыптастырды.

Кеңірдек және клектон тұрпатты құралдар

Қаратаудың оңтүстік-батыс беткейінде, Арыстанды өзенінің төменгі төрттік жайылмасымен байланысты жентектелген қабаттардан Кеңірдек маңынан ауыр, тікбұрышты шақпақтастар табылған. Клектон тұрпатты бұл ең көне құралдардың ерекшелігі — соғу алаңқайшасының өте үлкен болуы, кейде сынық көлемінің жартысынан да артық келуі.

Кіші Қаратау: тұрақтар шоғыры

Солтүстік-шығыс бөлікте ежелгі адамдар шақпақтас қоры мол жерлерді, оқшау қыраттар мен мүйістерді көбірек таңдаған. Кей аумақтарда радиусы 5–10 км аралықтан 12 тұрақ анықталып, шақпақтастан жасалған 5 мыңнан астам құрал жиналған.

Ерте ашель олжалары: негізгі қоныстар

Қаратауда ерте ашель дәуіріне жататын маңызды олжалар Шабақты, Тәңірқазған, Бөріқазған, Ақкөл-1, Қазанғап қоныстарынан алынды.

Шабақты

Көлбей жатқан қыраттың тегіс бетінен клектон тұрпатты екі шапқы табылған. Бірі үшбұрыш пішіндес, сұрғылт-жасыл шақпақтасты әктастан жасалған; жұқартылған екі қырлы жұмыс шеті имек жүзге келтірілген. Екіншісі сопақтау, шомбал қырғышқа ұқсайды. Бұған қоса ірі малта тастан дайындалған, африкалық чоппингті еске түсіретін құрал да кездескен.

Бөріқазған және Тәңірқазған

Бұл тұрақтардан төрт түрлі бұйымдар тобы анықталған: бір не екі жағынан жұқартылған дөрекі шапқылар, жүзі өткірленген ашельдік шапқылар, клектон тұрпатты ірі жаңқалар, тұрпайы ұра-өзектастар. Көпшілігі жел мүжілуінен әбден көнерген.

Қазанғап (Шу өзені бойы, Бетпақдала)

Шу өзенінің оң жағалауындағы ең жоғарғы көне төрттік сөресінде орналасқан Қазанғап қойнауынан төменгі палеолитпен шамалас жасты көрсететін геологиялық жағдайда жатқан тұрақ табылды. Тығыз құмдақтың жұқа қабаты астынан 300-ге жуық тас бұйымы аршылған. Негізгісі — клектон тұрпатты жаңқалар; сондай-ақ бифас, унифас шапқылар, аздаған қырғыштар, қол шапқылар, өзектастар және басқа құралдар кездеседі.

Қаратау тас құралдарының тұрпаттары мен өңдеу тәсілдерінің Африка, Үндістан, Пәкістан, Қытай материалдарымен типологиялық ұқсастығы Оңтүстік Қазақстан аумағын адам шелль-ашель дәуірінде-ақ мекендегенін пайымдауға мүмкіндік береді. Қазақстанның ежелгі тұрғындары питекантроп пен синантроптың замандастары болуы ықтимал және эволюциялық тұрғыдан Homo erectus кезеңімен сабақтас келеді.

Қосқорған мен Шоқтас: ерекше ескерткіштер

Қаратаудың алғашқы тұрғындары от жағып, оны өшірмей ұстай білген, ірілі-ұсақты жануарларды аулап, өсімдік тағамдарын жинаған. Мұны Оңтүстік Қазақстанда ұзақ жылдар зерттелген Қосқорған мен Шоқтас сияқты бірегей ескерткіштерден табылған материалдар дәлелдейді.

Орналасуы және табиғи орта

Ескерткіштер Түркістан аумағында, Қаратау жотасының оңтүстік-батыс беткейі мен Сырдария алаптарының аралығында орналасқан. Бұл өңір Азияның шөл және шөлейт (аридті) аймағына кіреді, Қарақұм құмдары да салыстырмалы жақын.

Травертин қабаттарынан табылған олжалар

Бұл нысандардың ерекшелігі — бірқатар тас құралдардың атқылаған су маңында қатайып қалған травертин сақиналарының ішінен табылуы. Еңбек құралдары мен түз тағыларының сүйектерінің қатар жатуы олардың замандас екенін көрсетеді.

Қосқорған индустриясы (1993–1994)

Қосқорғаннан алынған тас құралдарының жалпы саны 5 мыңға жуық. Кешен шикізат көзі, сыртқы келбеті, типологиясы, дайындау технологиясы, алғашқы жаңқалау жүйесі сияқты белгілер бойынша біртектес әрі айқын сипатқа ие.

Шикізат

Кварц, сұр ірітүйіршікті құмтас, кварцит, шақпақтас, әктас, тасқа айналған ағаш. Артефактілердің ~70%-ы кварц пен мел дәуірінің ірітүйіршікті құмтасынан.

Техника

Алғашқы жаңқалау леваллуаға жақын, бірақ өзіндік белгілері бар (шартты түрде «қосқорғандық леваллуа»). Цитрон және радиалды тәсілдер де кездеседі.

Құралдар

Индустрия микролиттік сипатта: орташа өлшем 3–5 см. Қырғыштар басым; мустьелік сүйір ұштар, кескіштер, ойықты құралдар, малтатастан жасалған бұйымдар бар.

Бифастық техника өте сирек, ал унифастар жиірек. Екінші қайтара өңдеуде (ретушь) сатылы және қабыршақты түзетулер айқын, ретушь дорсаль бетке көбірек түсірілген. Клектон ойықшалары және аралас ойықшалар да кездеседі.

Ұқсастықтар мен ғылыми салыстырулар

Қосқорған кешендері Қазақстан мен Орта Азиядағы көптеген индустриялардан даралау көрінеді. Жекелеген ұқсастықтар Көлбұлақ (Өзбекстан) және В.А. Ранов сипаттаған лесс жыныстарындағы палеолит (Тәжікстан) материалдарымен салыстырылған. Сонымен қатар бірқатар белгілері бойынша Орталық Еуропадағы Вертешселеш (Буда индустриясы) және Бильцингслебен индустрияларына жақындығы атап өтіледі (Вертешселеш мерзімі шамамен 350–600 мыңжылдықтар).

Қосқорған мен Шоқтасқа ұқсас индустрияларды шығыс өңірлерден де ұшыратуға болады, соның бірі — Қытайдағы Чжоукоудянь үңгірі. Бұл деректер кешендердің плейстоцен дәуіріндегі кең ауқымды мәдени байланыстар аясында қарастырылуы мүмкін екенін меңзейді.