Шөженің әкесі құлдықта, шешесі күндікте өткен адамдар
Шөже Қаржаубайұлы: өмірі мен өнер жолы
Шөже Қаржаубайұлы 1808 жылы қазіргі Нұра ауданы аумағында кедей шаруа отбасында дүниеге келген. Ол — қазақтың халық ақыны, жыршы, айтыс өнерінің көрнекті өкілі. Руы — Қуандық.
Қысқаша дерек
- Туған жылы
- 1808
- Туған жері
- Қазіргі Нұра ауданы өңірі
- Өнері
- Халық ақыны, жыршы, айтыскер
- Қайтыс болған жылы
- 1895
Тағдыр сынағы және қалыптасуы
Ақынның әкесі құлдықта, шешесі күңдікте ғұмыр кешкен адамдар болғаны айтылады. Шөже де ерте жастан жетім қалып, байдың босағасында жалшылық жасап күн көрген. Оның өлеңге бейімі бала кезінен-ақ байқалып, кейін ауыр науқастың салдарынан көзі көрмей қалған.
Өмірдің ауыртпалығы Шөженің сөз саптауына өткірлік беріп, әлеуметтік мәселелерді батыл айтуына негіз болды.
Айтыстағы орны: шыншылдық пен сыншылдық
Шөже — суырыпсалма, төкпе айтыстың өрен жүйріктерінің бірі. Айтысқа түскенде оның қалыптасқан әлеуметтік-философиялық көзқарасы айқын сезіледі: адамгершілікке жат мінез-құлықты әшкерелеп, қоғамдағы әділетсіздікке қарсы сөзін өткір ұстаған.
Айтыстарының ерекшелігі
- Өткірлік пен шынайылық
- Сыншылдық, қоғамдағы мінді дәл басу
- Көкейкесті мәселелерді батыл көтеру
Қоғамдық айыптауы
Ол ауылдағы аз ғана топ бай-шонжарлардың екіжүзділігі мен зұлымдығын, парақорлығын көпшілік алдында тайсалмай әшкерелегені үшін кеңінен танылған.
Айтысқан ақындары
Шөже Кемпірбай, Тезекбай, Жәмішбай, Келдібай, Балта, Орынбай, Серәлі, Шортанбай Тазбала және қыз ақындарымен айтысқан.
Үлкен айтыстарда 17 рет жеңіп шыққаны айтылады.
Арнау өлеңдері мен толғаулары
Шөже айтыспен ғана шектелмей, арнау өлеңдер де шығарған. Бізге жеткен бірнеше толғауының атаулары ретінде төмендегілер аталады:
- «Арқадан шығып едім, Ноғайға еріп»
- «Дәуке, осынша не қылды бейілің қашып»
- «Домбыра шыққан тыңқылдан»
- «Жиылған көп жамағат отыр қоршап»
- «Ассалаумағалайкум, қара Бәйтек»
- «Бәйтікке»
- «Кім өлсе, соған түсер заман ақыр»
- «Қос құлаққа»
- «Ерден батырға»
- және басқа да шығармалары
Жыршылық қыры
Ол — асқақ үнді жыршы, лирикалық-эпикалық дастандарды шебер орындайтын орындаушы ретінде де белгілі.
Абай және Шоқанмен байланысты деректер
Абаймен кездесуі
Деректерде Шөженің Абаймен кездескені, халық эпостарын, әндерін және аңыздарын терең білуі арқылы оған ықпал еткені айтылады.
Ш. Ш. Уәлихановтың бағасы
1864 жылы 6 наурызда Шоқан Уәлиханов Омбыдағы пәтерінде Шөже орындаған «Қозы Көрпеш — Баян сұлу» дастанының таңдаулы нұсқаларының бірін жазып алып, ақынның орындаушылық әрі ақындық шеберлігін жоғары бағалаған.
Қорытынды
Шөже Қаржаубайұлы — XIX ғасырдағы қазақ поэзиясының аса ірі тұлғаларының бірі. Оның айтыстары өткір ойымен, әділетті жақтаған батыл үнімен және халықтық шындықты жеткізген көркем қуатымен бағалы.
Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы