Алдар көсе
Қақаған аяздағы кездесу
Мұндай сақылдаған сары аязда түлкі тон немесе қасқыр ішік киген адам ғана тоңбауы мүмкін. Ал Алдар көсе болса, шұрық-тесік жаман тонмен күн сайын үсіп, өле жаздайтын. Бірде ол жапан далада жортып келе жатып, сұмдық тоңды: аяқ-қолы жансызданып, бет-аузы бозарып, бас сұғар жылы үйді аңсады.
Суық жел суылдап, үскірік уілдеп, құлағының ұшын аямай шымшып барады. Жақын маңда түтін түтеткен ауыл да көрінбейді.
Қанша тебіреніп, қамшысын қанша сілтегенмен, Алдардың арық аты жүріп жарытпайды: басын бір шұлғып қойып, итінгендей ілбіп келеді. Алдар іштей: «Жаман ат — жолдың соры. Әлі біраз жүретін шығармын. Иттің үргені естілмейді. Қақаған далада қатып өлмесем жарар еді» деп күбірлейді.
Байдың түлкі ішігі және Алдардың «жылы» дәлелі
Кенет алдынан бір аттылы көрінді. Атының желісіне қарап-ақ, иесінің бай адам екенін Алдар бірден аңғарды. Сол сәтте ол тіптен буы бұрқырап, ыстықтап келе жатқан кісідей омырауын аша түсіп, әндете бастады. Жолаушылар жолығып, аман-саулық сұрасты.
Байдың күйі
Үстіндегі түлкі ішіктің өзімен тоңып, бүрсең-бүрсең етеді.
Алдардың кейпі
Бөркін бір шекесіне қисайта киіп, күншуақта жылынып отырғандай көңілді сөйлейді.
Бай таңырқап: — Сен тоңған жоқсың ба? — деп сұрайды. Алдар болса сыр бермей: — Тоңсаң, сен тоңған шығарсың. Менің тонымды киген кісі үнемі қыз-қыз қайнап жүреді — дейді.
Бай сенбей: — Мүмкін емес! — дейді. Алдар бірден «дәлелін» ұсынады: — Мәселе сол шұрық-тесікте. Бір тесіктен кірген жел лып етіп екінші тесіктен шығып кетеді. Ал жылу өзімде қалады — деп қояды.
Айырбас: ақылдың олжасы
Бай іштей: «Қайткенде де мен мұның тонын алып қалайын» — деп ойлайды. Ал Алдар көсе де құр қарап тұрмай: «Шіркін, мынаның ішігі қолыма бір түссе!» — деп қиялдайды.
Сауданың барысы
— Ішігіңді маған сатсаңшы? — дейді бай.
— Сатпаймын! Онсыз үсіп өлемін! — дейді Алдар.
— Онда мен саған өз ішігімді беремін. Ол да сондай жылы.
Алдар сырттай селқос көрінгенімен, екі көзі байдың түлкі ішігінде еді.
— Ішігімді де берейін, үстіне ақша да қосайын — деп қызықтырады бай.
— Маған ақша керек емес. Ақша орнына атыңды берсең, ойланып көрер едім — дейді Алдар.
Қуаныштан бай бірден келісе кетеді: ішігін шешіп беріп, астындағы атын да түсіп ұсынады. Алдар көсе байдың ішігін киіп, байдың жүйрігіне мініп, ысқырған желмен жарыса жөнеледі.
Әңгіме елге тарап, түйін айтылады
Енді Алдарға бір ауылдан бір ауылға қатынау қиын емес: астында — ұшқыр ат, иығында — жылы ішік. Қай үйге барса да одан: — Мына керемет түлкі ішік пен жүйрік атты қайдан алдың? — деп сұрайды.
Алдар күліп: — Жетпіс жеті жыртығы, жетпіс сегіз жамауы бар тонға айырбастап алдым — дейді.
Жаман тонға жақсы ішік, қыршаңқы атқа құстай ұшқан жүйрік айырбастаған аңғал бай туралы әңгімеге ел мәз болады.
«Жолдың алыс-жақынын жортқан біледі, дәмнің ащы-тұщысын тартқан біледі!»
Күлкі саябыр тартқанда, Алдар көсе осылай деп, сөздің соңын бекітеді.