Төле би
Төле би: ел бірлігі мен әділеттің тұлғасы
Төле би Әлібекұлы (1663–1756) — XVIII ғасырдағы қазақ қоғамының аса көрнекті қайраткері, Ұлы жүздің төбе биі әрі мемлекет ісіне тікелей араласқан беделді ел ағасы. Ол Әз Тәуке хан тұсында қабылданған «Жеті жарғы» заңдар жүйесін жасауға атсалысқан, үш жүзге ортақ кеңестің ықпалды тұлғаларының бірі болды.
Негізгі деректер
- Өмір сүрген жылдары: 1663–1756
- Туған жері: қазіргі Жамбыл облысы, Шу ауданы, Жайсаң жайлауы
- Қызмет өрісі: заң, билік, дипломатия, ел бірлігі
Тұлғалық қыры
Ауыз әдебиеті мен тарихи аңыздарда Төле би ақылды, әділ, шешен, халық қамын ойлаған қайраткер ретінде сипатталады. Аңыздар оның орта бойлы, сымбатты, нұрлы адам болғанын да айтады.
Тегі, тәрбиесі және білім жолы
Қазақ шежіресінде Төле бидің тегі Дулаттан тарайтын Жаныс руымен байланыстырылып, арғы бабаларының ішінде Жарылқамыс, Жанту би, Жайылмыс би, Құдайберді би аталады. «Тоғыз ұлды Құдайберді» атанған Құдайбердінің тоғыз ұлының бірі — Әлібек, ал Әлібектен Төле би туған.
Төле жасынан ескіше сауат ашып, араб және парсы тілдеріндегі тарихи кітаптарды, аңыздар мен қисса-хикаяларды көп оқыған. Сонымен қатар ел ішіндегі шежіре-тарих, өлең-жыр, аңыз-әңгімелерді тыңдап өсіп, әсіресе өз бабаларының тапқыр нақылдары мен шешен сөздерін жадына түйген. Әкесі Әлібек те сөзге жүйрік, ділмар би болғандықтан, Төле бала жастайынан ел аралап, жұрт танып, билік дәстүрін бойына сіңірген.
Ерте қалыптасқан би болмысы
Ол он бес жасынан бастап ел ісіне араласып, ақыл-парасаты, әділ шешімі және шешендік өнерімен көзге түсті. Жасы үлкен, атақты абыз билерден бата алып, тәжірибе жинағаны айтылады.
Үш жүзге ортақ қызмет
Төле би Орта жүздің аға биі Қазыбек Келдібекұлымен және Кіші жүздің аға биі Әйтеке Бәйкенұлымен бірге Әз Тәуке ханның басты кеңесшілерінің қатарында болды. Бұл үш бидің беделі мен билігі қазақ қоғамындағы құқықтық тәртіпті бекітуге, дау-дамайды әділ шешуге және ел бірлігін сақтауға бағытталды.
Заң және тәртіп
«Жеті жарғы» арқылы қоғамдық қатынастарды реттеуге, әділдік қағидаларын орнықтыруға үлес қосты.
Кеңесшілік
Хандық биліктің шешімдеріне ықпал етіп, ел тағдырына қатысты мәселелерде мәмілегерлік танытты.
Бірлік ұстыны
Үш жүз арасындағы ықпалдастықты күшейтіп, ортақ мүддені қорғауға күш салды.
Жоңғар шапқыншылығы кезіндегі ұстаным
Қазақ хандығы «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» аталған ауыр кезеңді бастан өткерген тұста, Төле бидің басшылық және шешендік дарыны айқын көрінді. Ел аузындағы деректерде оның Қабанбай, Бөгенбай, Ханкелді, Өтеген, Жәнібек сияқты батырлармен күш біріктіріп, халық жасақтарын ұйымдастыруға, азаттық күресін басқаруға атсалысқаны айтылады.
Тарихи мән
Бұл кезеңде Төле би тек дау шешкен би ретінде емес, елді ұйыстыра алған саяси тұлға ретінде танылды.
Қалалардағы игі істері
Төле би Шымкент, Түркістан және Ташкент қалаларында халыққа ортақ нысандар салдыру ісіне белсене араласқаны айтылады. XVIII ғасырда салынған ескі Ташкенттегі Төле би (Қарлығаш) мавзолейі оның есімімен байланыстырылып, бүгінге дейін сақталған тарихи ескерткіштердің бірі ретінде аталады.
Есімі мен ықпалының кеңдігі
Төле бидің есімі тек Ұлы жүз тарихымен шектелмейді: Орта жүз бен Кіші жүзге қатысты ірі оқиғалармен де тығыз байланысты. Сондықтан да өзге жүздер арасында да ол туралы аңыз-әңгімелер, өлең-жырлар кең тараған. Бұл — оның бүкіл қазақ елінің деңгейіндегі қайраткер дәрежесіне көтерілгенін көрсетеді.
Мұра: аңыз, нақыл, шешендік сөз
Тарихи құжаттар Төле би туралы деректі көп сақтап қалмағанымен, қазақ ауыз әдебиетінде оның тұлғасын ашатын материал өте мол. Ел жадында оның әділ биліктері, тапқыр төрелігі, көркем де шебер сөзі сақталып, қанатты сөздер мен нақылдарға айналған.
Көшіп-қонған өңірлері
Аңыз-деректерде оның Әулие-Ата маңында туғанымен, көбіне Ташкент төңірегінде, Жиделі-Байсын өңірінде және Сырдария бойында көшіп-қонып жүргені айтылады.
Қайтыс болған жері
Көп тұрақтаған жері — Шыназ (ескі Ташкент маңы) деп айтылады. Сүйегі Ташкенттегі Шайхан-тәуірде, мешіт іргесіне жерленген деген дерек бар.
Қорытынды бейне
Төле би Әлібекұлы — Ұлы жүзді басқарған төбе би ғана емес, қазақ хандығын мемлекеттік деңгейде нығайтуға үлес қосқан заңгер, елді сыртқы қауіпке қарсы жұмылдыра білген ұйымдастырушы, көршілес жұрттармен татулықты жақтаған көреген мәмілегер. Ол артына өнеге-өсиетке толы аталы сөз қалдырып, шешендік дәстүрді байытқан кемеңгер ойшыл ретінде халық жадында сақталды.
Есте қалар ұстаным
Ел басқарудың өзегі — әділет, ал елді сақтайтын тірек — ынтымақ.