Алпамыстың Гүлбаршынды іздеп қалмаққа аттануы

Жиделі-Байсын өңірінде Қоңырат ішінде Байбөрі атты бай өмір сүреді. Оның өзінде де, ағасы Құлтайда да бала болмайды. Құлтайдың күңінен туған баланы асырап алып, Ұлтан деп атайды. Ұлтан есейе келе екеуіне де зорлық көрсетіп, қорлық жасайды.

Бұған шыдамаған Байбөрі мен жұбайы Аналық мал-мүлкінен безіп, перзент сұрап әулие-әмбиелердің басына түнеп, тілек тілейді. Ақыры Баба Түкті Шашты Әзиздің шарапатымен ұл мен қыз сүйіп, ұлына Алпамыс, қызына Қарлығаш деген ат қояды.

Шекті еліндегі досы Сарыбайдың әйелі қыз тауып, атын Гүлбаршын қояды. Байбөрі Сарыбайға құда түседі. Бірақ Сарыбай «Алпамыс жалғыз, ол қайтыс болса қызым әмеңгері Ұлтанға қор болып қалар» деп қауіптеніп, шектілерімен бірге қалмақ еліне көшіп кетеді.

Алпамыс бұл жайды кейін бір кемпірден естіп, көп жылқысының ішінен Шұбар дөненді ұстап мініп, қалыңдығын алып қайтуға аттанады. Жолда тастағы жазуға кезігіп, қалмақ елінде Қараман атты ханның Гүлбаршынды зорлықпен алмақ болып жатқанын біледі. Бұл жазуды әдейі Гүлбаршынның өзі қалдырған еді.

Алпамыс қалмаққа қарсы соғыс ашады, оған шекті елінің адамдары жәрдем береді. Бұл хабар Қараманға жетіп, хан өзі Алпамыспен жекпе-жекке шығады да, қаза табады. Алпамыс қарсыласын да, айналасындағы қолды да жеңіп, Сарыбай ауылына келеді.

Дәстүр бойынша той жасалып, Алпамыс Гүлбаршынға үйленеді. Кейін Сарыбайды қалмақ елінде хан етіп қалдырып, Баршынды ертіп өз еліне қайтады.

Алпамыс Гүлбаршынды алып кеткенде, қалмақтың Тайшық ханы Байбөрінің жылқысын айдап әкеткен екен. Әкесі алдынан шығып, малының жау қолында кеткенін айтып налығанда, Алпамыс ел ішін ата-анасына, жұбайына тапсырып, Тайшық еліне жалғыз аттанады.

Сол түні Тайшық хан Алпамысты түсінде көріп, оны ұстап қалудың амалын іздейді. Айласын тапқан — бір мыстан кемпір. Ол ханға: «Қызың Қаракөзайымды балама берсең, Алпамысты ұстап беремін», — дейді. Хан келіседі.

Мыстан кемпір қырық отау, қырық қыз ертіп, Алпамыстың жолын тосып, «жылқың үшін соғысып, қырық балам қаза болды» деп алдап қонақ қылады. Мас қылған соң байлап, өлтірмек болады. Бірақ Алпамысқа оқ өтпейді, қылыш кеспейді; суға батпайды, отқа жанбайды. Ақыры оны терең зынданға тастап, аштан өлтіруді көздейді. Пірлерінің көмегімен Алпамыс тірі қалады, ал аты Байшұбар темір үйде қамалады.

Қырық қыздың ішінде ханның қызы Қаракөзайым Алпамысқа ғашық болып, оны құтқарудың жолын іздейді. Ол әкесінен отау мен жүз серке сұрап алып, күтуші қыздарымен қала сыртында қоныстанады. Дегенмен Алпамыстың қайда екенін ұзақ таба алмайды.

Серке баққан Кейқуаттың бір серкесі зынданға түсіп кетіп, сол арқылы Кейқуат пен Алпамыс танысады. Кейқуат күн сайын бір серкеден беріп тұрады. Серке таусылғанда, Алпамыс оған серкенің сүйегінен сырнай жасатып: «Қыздардың жолына барып тарт; кім жасағанын тек ханның қызына ғана айт», — дейді. Кейқуат Қаракөзайымды зынданға әкеледі.

Алпамыс құтылудың нақты айласын үйретеді: «Мені зынданнан тек Байшұбар ғана шығара алады. Менің терім сіңген киімді ішіңнен киіп, диуана болып хан ордасының жанынан өт. Сонда Байшұбар сарайды бұзып шығады. “Диуанамын, жас күніңде емдеген едім” де. Хан “үйретіп бер” десе, “қырық құлаш арқан бер” де — содан соң мені шығарасың», — деп кеңес береді.

Айла жүзеге асады: Алпамыс зынданнан шыққан соң Тайшық ханның елін шауып, түгел жеңеді. Тайшықты да, мыстанды да өлтіреді. Кейқуатты сол елге хан көтеріп, өзі Қаракөзайымға үйленеді. Жүрметұз атты қызды Кейқуатқа қосады.

Осылайша жеті жыл өтеді. Бір күні түс көріп, Алпамыс Қаракөзайымға еліне қайтатынын айтады. Қыз амалсыз келіседі. Алпамыс жылына екі рет келіп тұруға уәде беріп, туған еліне қарай жолға шығады.

Ел шетіне жеткенде Алпамыс Құлтайдың баласы Тортайға кезігіп, үй ішінің жайын сұрайды. Сонда Ұлтан құл Алпамыс кеткен соң бар билікті өз қолына алып, қоңыратқа «сұлтан» болып алғаны, жұртқа ауыр қорлық көрсеткені мәлім болады: Құлтайды қойға, Байбөріні түйеге, анасын тезекке, Жәдігерді қозыға, Тортайды жылқыға салып, қатты азаптаған.

Ең сорақысы — Ұлтан Гүлбаршынды алмақ болып, отыз күн ойын, қырық күн той жасап жатқан екен.

Алпамыс диуана кейпіне еніп, бәрін өз көзімен көріп, кімнің дос, кімнің қас екенін айқындайды. Ақырында Ұлтанды дарға асып, оны жақтағандарды жазаға тартады. Жапа шеккендерді қорғаштап, тоз-тоз болған қоңырат елін қайта ұйыстырады.