Тұра бер
Сенбілік концерт
Колька Паратов әр апта сайын сенбі күні кешке қора ішінде «концерт» қоятын. Үш қатарлы гармонын көтеріп шығып, құлаштай түсіп әнге басады: күйеуі Париж жаққа аттанған Салды әйел жолға деп кепкен нан дайындапты-мыс. Ара-арасында Колька бөксесін бұлтыңдатып, билеп те қояды.
Қора ішіндегі қайырма
«Тара-рам, тара-рам, та-та-ра-рам…
Три-рам, три-рам, та-та-та…»
Кешкілік қораға әр жерден шыға қалған кемпірлер күліп жатады. Үйді-үйіне кірмей, сыртта жүрген балалар да мәз. Ал жоғарыда, үй ішінде әйелінің күбірі естіледі: «Құрысаңшы, құрар болсаң бүгін-ақ…»
Кольканың келбеті мен ішкі қуаты
Колька — қоңырқай көзді, ашаң жүзді, бұйра шашты әдемі жігіт. Бойы биік болмаса да, мығым денелі, апайтөс — нағыз сібірлік. Мұндай жігіттерді 1941 жылғы Москва да ұмытқан жоқ: көздері оттай жайнаған, ақ тонды жігіттер күн демей, түн демей көшелермен ағылып, алып қалаға демеу болған еді.
«Цыганочка» және үшінші қабаттағы терезе
Төмендегі жұрттың дауысы
— Коль, «Цыганочкаға» бас!
Сенбілік ішімдіктің әсерімен көңілі көтеріңкі Колька жоғарыға мойнын созып:
— Валюша! Маған штиблетімді лақтырып жіберші, жолдастар «Цыганочканы» билеп бер дейді, — деп даусын құйқылжытады.
Валя тыңдағысы келмейді. Ол Колькаға ашулы: жұрттан ұялады, осы «концерті» үшін жек көреді. Колька мұны біле тұра, шақыруын қоймайды. Жұртқа бұл қызық.
Валюшаның жауабы
Ақыры шыдамаған Валя үшінші қабаттағы терезені тарс ашып, кеудесін жақтауға тіреп тұрып: — Мен саған белгіні қазір басыңнан кәстрөлмен ұрып беремін, ләухи! — деп тепсінеді.
Төмендегілер ду күлді. Колька да күлді. Бірақ бір ғажабы — оның көзінде күлкінің ізі жоқ: Валяға байсалды қарап тұрады. Әйелін жұрт алдына шығуға мәжбүр еткеніне, оның ашуын сыртқа шығартқанына іштей разы сияқты.
Би басталған сәт
Кольканың айналасына үлкен-кіші топырлай жиналып қалады.
Ұсақ детальдар — үлкен мінез
- — Нешінші қалып киесің, Коля? — деп сұрайды.
- — Фир-цванцихь, қырық екінші, — дейді ол.
Оған туфли ұстатады (өзі көбіне шабата киіп жүретін). Содан соң Колька биге басады: өзін-өзі ұмытып, бар шеберлігімен билейді. Бірде байсалды, бірде айбатты кейіпке енеді. Үш қатарлы гармонь қолда ойнап, «цыганочканы» шамасы жеткенше сүйемелдейді; керек жерінде тына қалып, аяққа жол береді.
Туфлидің тұмсығы мен өкшесі асфальтты сатыр-тұсыр қаққан сайын, жұрттың даусы бәсеңдей береді. Көпшілік бір мезет үнсіз қалады — Колька ішке бүккен мұңын осы би арқылы тарқатып тұрғандай.
Терезедегі әсем перденің бір шетін ысырып тастап, Валя да қарап тұрады. Оны да сол долы «цыганочка» өзіне тартып әкетеді: үш жыл бұрын Колька дәл осы бимен Валяны «дуалаған» еді. Қалай болғанда да, осындай сәттерде ол күйеуін жақсы көріп қалатын.
Таныстықтан тұрмысқа дейін
Колька Валюшамен сырттай танысты. Әскерде жүргенде Валяның ағасы жолдастарына қарындасының суретін көрсеткен. Бірден-ақ бірнеше солдаттың жүрегі елжірейді: Валя шынымен сұлу еді. Мекенжайды ағасы тек өзіне жақын досы Колькаға ғана береді.
Колька Москваға суретке қоса «әртүрлі сөздер» жазып хат жолдайды. Валя жауап қайтарады. Хат алысу басталады. Колька ағасынан бір жас үлкен болғандықтан әскерден бұрын босап, Москваға жалғыз тартады.
Кольканың «кемшілігі»
Туыстардың бәрі жиналып, Кольканы көріп шығады. Ол көпшілікке, Валяға да ұнайды. Бірақ бір «пәстеу» жері бар: солдаттың сырдай сопақ басы, жалбыраған кекілі, ең бастысы — мамандығы жоқ. Сонда да «ердің қосы жүре түзеледі» деп үміт қылады.
Колька Москвада қалып қояды, ауылына барып шешесін де көре алмайды. Екеуі шаңырақ көтереді. Бірақ уақыт өте келе мүлде бөлек жандар екені ашыла бастайды. Бір жылдан соң дөңгелек жүзді, аппақ, сүйкімді Нина дүниеге келеді — сол сәтте Колька өзін қазыққа мықтап байланғандай сезінеді.
Ақша, еңбек, және түсініспеушілік
Туыстар қол ұшын беріп, екеуіне екі бөлмелі пәтер алып береді. Валяның әулеті тігіншілігімен белгілі, Валяның өзі де — мықты шебер. Телеграфист болып істейді: бір тәулік жұмыста, екі тәулік үйде тапсырыс тігіп отырады. Таза табысы айына үш жүз сомға жуық.
Ал Колька бір жерде тұрақтамай, жұмысты сан ауыстырады: қайда барса да жүз, ең көп дегенде жүз жиырма сомнан артық таба алмайды. Ақыры сауда жүйесінде жүк тиеуші болып қалады.
«Өзара түсінісу» осылай басталды
Көп ұзамай Колька әйелінің нысапсыз, ақшақұмар екенін байқайды. «Бұлай болмайды» деп тоқтатпақ болады, бірақ Валя бет қаратпай қайырады:
— Ақыр-аяғы біздің деревняның әйелдері де мұндай ақшақұмар емес…
— Деревняңмен қоса құры! — дейді Валя. — Жүре бер деревняңда. Мұнда сенің ешкімге керегің жоқ!
Колька саңылаусыз жігіт емес еді. Әскерде жүргенде-ақ босаған соң өмірін түзеуді ойлаған: кешкі мектепке барып онжылдықты бітіру, әрі қарай оқу… Бірақ бәрі кейінге қала береді. Қызы туған соң, уақыттың бәрі балаға кетеді: Валя әже жалдауға ақша қимайды, «өзім іс тігем» дейді.
Ән, көз жасы, және ауылға деген сағыныш
Колька Нинаны ауладағы орындыққа отырғызып қойып, оған гармонь тартып береді, әзіл-шыны аралас өлең айтады:
Армандап жүрдім сені текке, білем,
Үмітім болды ғайып неге менің?
Жанымнан жымия бір өткеніңмен,
Сен мені кісі екен деп елемедің.
Қызы күледі. Ал дәрменсіз, ызалы Колька жылауға шақ қалады. Ол ауылына кетіп-ақ қалар еді, бірақ онда қызынан қол үзіп қалатынын ойласа, еңсесі түседі. Жүрегі бұған шыдамайды.
Шешесінің келуі
Жарты жыл бұрын Кольканың шешесі келіп кеткен. Валя сырттай әдепті қарсы алғанымен, енесі бәрібір одан именеді: пәтерге емін-еркін кіре алмайды, немересін алдына алуға да батпайды.
Екеуі оңаша қалғанда Колька: — Шеше, мұның қалай? — дейді. Ал шешесі: — Қорқамын, балам… бірдеңені бүлдіріп аламын ба деймін, — деп ақталады.
Шешесі бәрін «жақсы тұрып жатырсың» деп қабылдап, батасын беріп қайтады. Бірақ ол кеткен соң үй ішінде үлкен ұрыс шығады.
Ұрыс, қорлау, және шектен шығу
Валя енесін кемсітеді: «келді де үнсіз отырып алды», «тамақ істемеді», «немересін алдандырмады» дейді. Сол күні Колька әйелін алғаш рет желкеден түйіп жібереді. Валя үндеместен әке-шешесінің үйіне кетіп қалады.
Туыстардың қысымы
Көп ұзамай атасы мен енесі келіп, Кольканы қорқытып-үркітеді: «қол көтерсең, Москвадан қуыласың», «Валя сенің теңің емес, инженерлердің көзіне де түскен» дейді. Колька жауапты кекесінмен қайтарады да, сөз соңы ауыр балағатқа, айқайға ұласады.
Нина жылайды. Кольканың өңі сұрланып кетеді. Ол ет шабатын балтаны ала салып, бәріне ұмтылады да, баяу, бірақ нық үнмен: — Айқайды қоймасаңдар, сен өлімтіктерді… табанда түгел жайғаймын! — дейді.
Осыдан кейін ерлі-зайыпты Паратовтар тұрмыстарының қайтып оңалмастай сызат алғанын сезеді. Валя кешкісін бір жаққа кетіп қала беретінді шығарады. Колька ашуын ішке бүгіп сұрайды: — Қайда барып жүрсің? — Тапсырыс иелеріне.
Бір төсектегі суық сөз
Түнде Колька әйелінің жұмсақ жамбасын сипап қойып, ыза аралас күлкімен: — Иә, тапсырыс иелері не деді? — деп қояды.
Валя жай ғана: — Милау… ойлама, мен ондай адам емеспін, — дейді.
Колька: — Сіз ондай емессіз… дәл сондайлар санатындағы адамсыз, — деп түйеді.
Жексенбілік серуен және ішкі күйреу
Жексенбі сайын үшеуі — Колька, Валя, Нина — бір жерге барып жүреді. Үш рет ХШТК-ге (Халық шаруашылығы табыстарының көрмесіне) барады. Колька кәуапханаға соғып, шашлық пен бір бөтелке жақсы шарап алады, қызына кәмпит әпереді. Сырттай бәрі дұрыс сияқты.
Бірақ Колька іштен тынады: «Не істеп жүрміз біз? Неге осылай өмір сүріп жүрміз? Жақсы тұруға да болар еді ғой…» Ол ауыл шаруашылық машиналарына құмар: трактор, тұқым сепкіш, орақ машиналарының қасында ұзақ тұрады. Ойы сағымдай зулап, туған жеріне жеткенде, іші удай ашиды.
«Не қалды?» деген сұрақ
Сауда айналасындағылармен араққа үйір болады: жұмыс жоқ, подвалда отырып бірнеше бөтелкені төңкеруге даяр. Сол «не қалды?» деген сұраққа үңілмеу үшін Колька деревнясын, шешесін, өзенін ойлай береді. Бірақ жанын жегеннен басқа жауап таппайды.
Түнгі қорлау және соңғы шешім
Жұрт әлдеқашан тарап кеткен. Колька қора ішінде мұңды әуенді баяу саумалап тартып отырғанда, үшінші қабаттағы терезе қайта ашылады.
Терезеден құйылған сөз
Валя оны жұртқа мазақ болды деп жазғырады, Нинаның ұйықтамай жатқанын айтады. Артынша Кольканың көрмеде айтқан арманына тиіседі: «Кішкентай тракторым, кішкентай комбайным, он гектар жерім болса…» деп келемеждейді. «Кулактың құйыршығы», «тоғышар» деп ауыр сөз айтады.
Ең жантүршігерлігі — Валя Кольканың әкесі мен туыстарының кедей болғанын, колхозға алғашқылардың бірі болып кіргенін білетін. Бірақ бәрібір тоқтамайды.
Колька гармонын орындыққа қояды. Ішінен: «Жетер енді. Істі тындыру керек» дейді. Өзі тілеп алған азап енді оны маскүнемдікке итермелейтінін сезеді. Құтылудың жолын қараңғы ойдан іздей бастайды.
Үй ішіндегі соңғы сәттер
Колька үшінші қабатқа қалай көтерілгенін өзі де аңғармай қалады. Бөлмеге кіргенде, бір сұмдықты сезген Валя қызын құшағына басып: — Тиісіп көр! Тиісіп көр, ер екенсің!.. — деп айқайлайды.
Колька қалшылдап тұрып: — Қ-қоя бер баланы… — дейді.
Кольканың аузынан өзі де шошынған сөз шығады: — Бәрібір мен сені бүгін өлтіремін… Тағдыр сағатың жетті…
Ол ас үйге барып үстелдің ұясындағы балтаны алады. Асықпай қимылдайды. Су ішеді, шүмекті жабады, қайта ашады да, неліктен ашқанын өзі түсінбей қалады. — Мейлі, су аға тұрсын, — дейді.
Бөлмелерді аралап шыққанда Валя жоқ болып шығады — қашып кеткен. Колька кіреберістегі баспалдақ алаңына шығып, сәл тұрады да, қайта кіреді. Балтаны орнына қояды.
Үнсіз тоқтам
Ас үйде әрлі-берлі жүреді. Тығулы тұрған жерінен бөтелкедегі арақты алып, бір стақан құйып тұрады да, қайтадан қолжуғышқа төгіп тастайды: «Масайратып қоймаспын, сұмырайлар» дейді.
Сосын еденді сыпырып шығады. Терезенің желдеткішін жабады. Есікті де жабады. Шылым шегеді. Қарындаш алып газет шетіне ірі әріппен: «Қызым, папаң жолаушылап кетті» деп жазады да, газетті көзге көрінетін жерге қояды.
Қайтарымсыз қадам
Ол газ плитасының екі оттығын бірдей ашып қояды.
Таңғы көрініс
Таңертең ерте Валя атасы мен енесін ертіп келгенде, ас үйдің еденінде Колька жатыр. Газдың иісі баспалдаққа дейін аңқиды.
Валя бірден түсініп, ойбай салады. Енесі жүрегін ұстап, мықшиып тұрып қалады. Атасы Кольканың жанына келіп, оны аударып шалқасынан жатқызады. Кольканың көз жасы құрғамаған екен. Сарғыш кекілі ұйысып, бір жағына қисая құлап қалыпты.
Атасы Кольканы олай-былай қозғап байқайды да, саусақтарымен көзін жұмып қояды. Сосын денесін алғашқы қалпына қайта келтіреді.
— Мұны енді… милицияға… — дейді.