Мүндай сөз колданыс - әдеби тілдің кейінгі дамуының жемісі
Морфологиялық құрылыс және стильдік бейтараптық
Морфологиялық құрылыс стильдік қолданыс тұрғысынан сөздік қорға қарағанда біршама бейтарап екені анық. Себебі морфологиялық құрылыс стильдік қабаттардың қай-қайсысына да ортақ, барлығына да тән. Сондықтан сөз таптары, сөз тудырушы жұрнақтар мен сөз өзгерту тәсілдерінің бір-бірінен оқшау қолданылу ерекшелігі әрдайым айқын көріне бермейді.
Соған қарамастан, тілдің морфологиялық тұлғаларының да стильдік қолданылу жүйесі мен заңдылықтары бар. Мұны, әсіресе, морфологиялық деңгейдегі синонимдік қатарлар мен грамматикалық шектеулердің өзара байланысынан байқауға болады.
Аффикстердің синонимдігі және оның қиындығы
Неге аффикстердің синонимдігін айқындау күрделі?
Стилистика тілдегі синонимдік құбылыстармен тығыз байланысты. Қазақ тілінің морфологиялық құрылысында да синонимдік қатарлар кездеседі. Алайда сөз тудырушы және сөз өзгертуші қосымшалардың синонимдік қатарларын айқындау мен жіктеу лексикалық қордағы синонимдерге қарағанда әлдеқайда қиын.
Негізгі себептер:
- Кез келген аффикс түбірмен бірігіп кеткенде, оның жеке мағынасы айқын жіктеліп тұрмайды.
- Грамматикалық жүйеде аффикстер абстрактану үдерісіне ұшырап, өзіне тән мән-мәнері бірте-бірте көмескіленеді.
Мысалы, қазіргі тілдегі бүршік, талшық, келіншек сияқты сөздерді біз тұтас күйінде қабылдаймыз: оларды түбір мен қосымшаға жіктемейміз әрі -шік / -шық / -шек жұрнақтарының бұрынғы кішірейту реңкін көбіне аңғармаймыз. Ал түйіншек, інішек, төбешік құрамында кішірейту мәні анық сезіледі.
Мағыналас, бірақ мәнерлес емес жұрнақтар
Жеке сөздер деңгейінде мағыналары орайлас болғанымен, мәнерлік айырмасы бар сөздер жасайтын жұрнақтарды да байқауға болады. Мысалы, сын есім тудырушы -ғыш пен -шақ; -қыр мен -ғыш; -шыл мен -қай; сондай-ақ -шыл және -паз, -қор жұрнақтары осы қатарға жатады.
Орайлас мағына, бөлек мәнер:
- сөзшең — сөйлегіш
- тапқыр — тапқыш
- сауықшыл — сауыққой
- ойынпаз — ойыншыл
Маңызды ескерту:
Мұндай синонимдік қатарлар әрдайым еркін алмастырыла бермейді. Жұрнақтың қай түбірге тікелей жалғанатынына байланысты грамматикалық шектеулер болады.
Мәселен, сөзшең мен сөйлегіш синонимдігі олардың құрамындағы -шең және -гіш жұрнақтарына тіреледі. Бірақ -шең жалғана алатын түбірлердің бәріне бірдей -гіш тікелей жалғанбайды: ашушаң, тершең-гіш-ті бірден қосу дұрыс емес. Бұл жұрнақ, әдетте, есім түбір туынды етістікке айналғанда ғана келеді: ашуланғыш, терлегіш. Дегенмен сол түбірге -шыл тікелей жалғанып, -шең-мен мағыналас қатар құрай алады: ашушыл, тершіл.
Сол сияқты тапқыр мен тапқыш-қыр және -қышсенгіш, болжағыш, байқағышаяғыш-қыр жұрнағын жалғап айтуға келмейді.
Сөз өзгертуші тұлғалардың контекстік синонимдігі
Сөз өзгертуші қосымшалар ішінде де контексте бір-біріне синонимдес қолданылатын тұлғалар бар. Мысалы, М. Әуезовтің “Абай жолы” романында -мақ тұлғасы бірқатар сөйлемдерде басқа тұлғалардың орнына жүре береді.
Мысалдар (түпнұсқа үлгісі):
Ауыл шаппақ, жылқыға тимек, тұрысатын жерін айтысып бөліспек...
Шырағым, Абай мұны істемек болса, ол құпияның ісі емес, әшкеренің ісі ғой...
Абай асықпай киініп болып, енді үйге қайтпаққа артына бұрылып еді.
Авторлық реңкті ескермесек, бұл құрылымдарды -а/-й көсемше, -у тұйық етістік, не -атын/-етін тұлғалары арқылы да жеткізуге болады. Демек, мұнда -мақ тұлғасы контекст ішінде алмастырушы қызмет атқарып тұр.
Осындай қолданыстар Абай өлеңдерінде де кездеседі: “білдірмекке”, “күйдірмекке”, “түртпек?”
Көптік жалғауы: мағына, стиль және норма
Көптік ұғым және жинақтық атаулар
Көптік жалғауы ең алдымен көптік ұғым тудыру үшін қолданылады: тас — тастар, кітап — кітаптар. Бірақ қазақ тілінде кейбір сөздер қосымшасыз-ақ көптік мағына бере алады. Олар көбіне жинақтық, топтық атаулар: шаш, қас, сақал, жүн, бидай, тары, сұлы, жүгері, шөп т.б.
Мұндай сөздерге мағыналық тұрғыдан көптік жалғау қажет емес. Дегенмен жазушы ойды тұспалдап, затты жанды сипатқа жақындату үшін кейде жинақтық атауларға көптік жалғау жалғап қолданады. Бұл тәсіл көбіне көркем әдебиет пен публицистикада ұшырасады.
Көркем мәтіндегі стильдік әсер:
Күн көзінің алтын кірпіктері аласа үйлерден асып, биік үйлердің терезелерін шам жаққандай жарқырата бастады. (Ғ. Мүсірепов)
Мұнда кірпіктері формасы бейнелеуді күшейтіп, “күн көзі” образын жандандырады.
Көптік жалғауының “ортақтық” мәні
Кейде көптік жалғауы заттың көптігін емес, оның көп адамға ортақтығын, теңдігін, қатыстылығын білдіреді. Бұл көбіне сөйлемде істің объектісі қызметіндегі сөздерге тән. Мысалы, қожаларыңды формасы қожаның көп екенін емес, бір қожаның көп адамға ортақ екенін аңғартады.
Осындай мән көзіміз, кезіміз сияқты қолданыстарда да көрінеді: тұлға көптікпен келгенімен, негізгі мақсат — ортақтастыру, жинақтау.
Көптік жалғауының сөйлемдегі орны: жинақтау және даралау
Егер бірыңғай зат есімдер қатар келсе, сөйлемді жинақы ету үшін көптік жалғауы көбіне соңғысына ғана жалғанады: Пұшарбай, Садырбай, Мұңсызбайлар... Ал әрқайсысының көптігін бөлек-бөлек айрықша көрсеткісі келгенде, жалғау әр сөзге жеке жалғанады: Жолдастар, жауынгерлер мен командирлер!
Сондай-ақ норма бойынша синтаксистік қатынаста тұрған екі есімнің соңғысына көптік жалғауы жалғанады: Қазіргі жастар шетінен білімді. Бірақ даралауды күшейту қажет болса: Қазіргі жастар шеттерінен білімді. Мұнда логикалық екпін күшейеді.
Дене мүшелері атаулары және көптік тұлға
көз, құлақ, аяқ, бет, қабақ сияқты атауларды көптік жалғауынсыз қолдану — тілдің қалыптасқан заңдылығы. “Көз” дегенде бір көз емес, екеуі бірдей ұғынылады; сондықтан көзі көк, көзін көкшитіпкөздері көк, көздерін көкшитіп
Дегенмен қазіргі әдеби тілде мағына айқындығы үшін мұндай сөздерді көптік тұлғада қолдану үрдісі күшейіп келеді: қолдар сияқты формалар белгілі бір әлеуметтік-стильдік мақсатты көздейді.
Көптік жалғауының долбарлық мәні
Егер көптік жалғауы сан есімге немесе мезгіл үстеулеріне жалғанса, ол көптік мағына бермей, шамамен алғандағы мөлшерді, долбарды білдіреді: қырық бестердегі, ертеңдері. Бұл — ресми құжат тіліне емес, көбіне көркем әдебиет стиліне тән құбылыс.
Сол сияқты Оспандар, Омарлар, Мараттар
Септік жалғаулары: байланыс қана емес, қосымша реңк
Септік жалғаулары сөздерді өзара байланыстырып қана қоймай, жалғанған сөзге қосымша мән үстемелейді. Сондықтан олардың стильдік қызметі де ерекше назар аудартады.
Ілік септігі: жалғаудың түсірілуі және себептері
Ілік жалғауының түсірілуі мүмкін жағдайлар:
- 1 Конкретті меншіктілік емес, абстрактылы немесе ұжымдық қатынас білдіргенде: колхоз малы, тауар айналымы, мемлекет қаржысы. Логикалық екпін қажет болғанда ілік жалғауы түсірілмей айтылады: дүние жүзінің халықтары.
- 2 Жалпының жалқыға, бүтіннің бөлшекке қатысы білдірілгенде: гүл иісі, тауық сорпасы, қой етітауықтың еті мен сорпасы.
- 3 Мағына айқын болғанда ілік жалғауы түсіріледі: стол үстінде. Ал мекенді айрықша нақтылау қажет болса: столдың үстінде.
- 4 Күрделі атауларда ілік жалғауы қайталана бермеу үшін ықшамдалып айтылады: Қазақ мемлекеттік ... университеті, Шымкент облысы ... ауданы ... тұрғыны. Бұл үрдіс кейін екі сөзден тұратын тіркестерге де ықпал еткен: балалар бақшасы, пәтер ақысы.
Қазіргі жазба тілде ілік жалғаулы конструкцияға -лық жұрнақты тіркестер де мәндес келе алады: қоғамдық, мемлекеттік, бесжылдық жоспар тәрізді атаулар абстрактылы қатынасты білдіретін тұрақты терминдік тіркестер ретінде орныққан.
Барыс септігі: жатыспен және көмектеспен жарысу
Барыс жалғауы іс бағытталған, арналған жанама объект мәнінде кейде жатыс септікпен синонимдес қолданыла алады. Мысалы, бөлмеге және бөлмедедалада қону — далаға қону, үйде қамау — үйге қамау, орындықта отыру — орындыққа отыру т.б.
Мағыналық айырмаға мысал:
Төрт түлікке толды аймақ десек, барыс тұлға қозғалысқа, үдемелі реңкке бейім: “көбеюі мүмкін” деген астар сезіледі. Ал төрт түлікпен толды түрінде көмектес тұлға “толып болды, бос орын қалмады” деген тұйықталған нәтижелік әсер туғызады.
Уақыт-мезгілді білдіруде де барыс пен жатыс септіктері жарысады: жылына екі рет (әдеби норма) және жылында екі рет (ауызекі реңк). Сонымен бірге әуезділік пен айқындық үшін қатар тұрған сөздердің бәрін бір тұлғаға үйіп-төгу әрдайым ұтымды бола бермейді: “Айтқан уақытқа дәл келу, айтқан жерде дәл болу...” тәрізді үйлесім контекстке қонымдырақ.
Табыс септігі: жалғаудың түсірілуі мен міндетті қолданылуы
Қазақ тілінде табыс жалғауы бірде айқын көрінеді, бірде табыс мәні сақталса да жалғаусыз айтыла береді: кітапты оқыды — кітап оқыды. Алайда барлық жағдайда табыс жалғауын түсіруге болмайды.
Табыс жалғауы түсірілмейтін жағдайлар:
- Кісі аттары, жіктік және сілтеу есімдіктері объект болғанда: Абайды, мені.
- Сын есім, сан есім, есімше объект мәнінде келгенде: жақсыны, сегізді, тапқанды.
Табыс жалғауының түсірілу себептері:
- Ырғақ пен қалыптасқан өрнек (мақал-мәтел, поэзия) талаптары.
- Логикалық екпіннің объектіге түспеуі: мақсат “не істеді?” деген жалпы әрекетті білдіру болуы мүмкін.
Мысалы, “Бала кітап оқыды” десек, жалпы әрекет маңызды; ал “Бала кітапты оқыды” десек, екпін нақты объектіге түседі (басқаны емес, кітапты).
Кейде табыс септік барыс тұлғасымен жарыса қолданылады: “Маратты ұрысты” — “Маратқа ұрысты”. Әдеби нормаға жақыны — барыс тұлғасы, өйткені ұрысу етістігі табиғатында барыс септікті қажет етеді.
Табыс жалғауы кейде шығыс септікпен де жарысады: судан аттады — суды аттады, бұрыштан айналды — бұрышты айналды, асудан асты — асуды асты, өзеннен өтті — өзенді өтті. Мұндай қолданыстарда тұлға таңдау контекст пен мағыналық реңкке тәуелді.
Түйін
Морфология көбіне стильдік тұрғыдан бейтарап көрінгенімен, морфологиялық тұлғалардың контексте атқаратын қызметі мен тудыратын реңкі тұрақты заңдылықтарға сүйенеді. Аффикстердің синонимдігі әрдайым еркін алмастыруға келе бермейді: оған түбірдің сипаты, грамматикалық шектеу, тарихи абстрактану және логикалық екпін ықпал етеді. Сол сияқты көптік және септік жалғаулары да тек грамматикалық байланыс құралы емес, ойды айқындап, мәнерді түрлендіретін стильдік тетік ретінде танылады.