Даун синдромының түрлері

Даун синдромы: анықтамасы және негізгі ұғымдар

Даун синдромы (21-хромосоманың трисомиясы) — геномдық патологиялардың бір түрі. Бұл жағдайда 21-жұп хромосомалардың қалыпты екі көшірмесінің орнына үш көшірмесі болады (трисомия), сондықтан адамның кариотипі 46 емес, 47 хромосомадан тұрады.

Ең жиі түрі

95%

21-хромосоманың толық трисомиясы

Транслокация

~4%

21-хромосома материалдарының басқа хромосомаларға ауысуы

Мозаикалық нұсқа

~5%

Аномалия барлық жасушада емес, бір бөлігінде ғана болады

Терминология туралы

«Синдром» — белгілер мен қасиеттердің жиынтығы. Сондықтан «Даун ауруы» емес, «Даун синдромы» деп атау дұрыс.

Халықаралық күн

Даун синдромымен ауыратын адамдардың Халықаралық күні алғаш рет 2006 жылдың 21 наурызында аталып өтті. Күн мен ай 21-хромосоманың реттік нөміріне және «үш көшірме» (трисомия) ұғымына байланысты символдық түрде таңдалған.

Тарихы

Алғашқы сипаттама

1862 жылы ағылшын дәрігері Джон Лэнгдон Даун бұл жағдайды психикалық бұзылыстардың бір түрі ретінде сипаттап, клиникалық мінездеме берді. 1866 жылы осы тақырыптағы еңбегі жарияланғаннан кейін ұғым кең тарала бастады.

Бұрын «монголизм» және «монголоид» секілді бүгінгі таңда дұрыс емес әрі кемсітуші деп танылған терминдер қолданылған. 1961 жылы 18 генетик The Lancet редакциясына бұл атаудың орынсыз екенін айтып хат жолдады. Кейін «Даун синдромы» атауы орнықты, ал Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы 1965 жылы ескі терминді ресми түрде қолданудан алып тастады.

Генетикалық себептің ашылуы

ХХ ғасырдың ортасына дейін Даун синдромының нақты себебі белгісіз болды. Дегенмен, ана жасының ықпалы және синдромның барлық нәсілдерде кездесетіні байқалған.

1950-жылдары кариотипті зерттеуге мүмкіндік беретін технологиялар дамығаннан кейін, 1959 жылы француз генетигі Жером Лежен Даун синдромының 21-жұп хромосомадағы трисомиямен байланысты екенін анықтады.

Әлеуметтік-этикалық сабақ

ХХ ғасырда кей елдерде евгеникалық қозғалыстар аясында Даун синдромы бар адамдарға қатысты зорлықпен стерилизациялау бағдарламалары жүргізілді. Қоғамдық қарсылық пен ғылыми дамудың әсерінен Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары мұндай тәжірибелер тоқтатылды.

Эпидемиология

Жиілігі

Даун синдромы сирек патология емес: орта есеппен 700 босануға 1 жағдай кездеседі. Пренаталдық диагностиканың кеңеюіне байланысты кей деректерде бұл көрсеткіш 1100 босануға 1 жағдайға дейін төмендегені айтылады. Кей популяциялық бағалаулар бойынша жиілік 1:800–1:1000 аралығында.

Этникалық және әлеуметтік факторлар

Синдром барлық этникалық топтар мен әлеуметтік-экономикалық қабаттарда кездеседі. Көпшілік жағдайлардың себебі — 21-хромосоманың трисомиясы (шамамен 95%).

Ана жасының ықпалы

Тәуекел ана жасы артқан сайын өседі: 20–24 жаста шамамен 1:1562, 35–39 жаста 1:214, 45 жастан асқанда 1:19. Дегенмен, жағдайлардың елеулі бөлігі (деректерде ~80%) 35 жасқа дейінгі аналарда тіркеледі.

Соңғы зерттеулер Даун синдромы жыныс жасушаларының қалыптасуы кезіндегі немесе жүктілік барысындағы кездейсоқ хромосомалық ажырамау оқиғаларымен байланысты болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Патофизиология

Негізгі анықтама

Даун синдромы — 21-жұп хромосомадағы генетикалық материалдың толық (трисомия) немесе жартылай (транслокация) қосымша көшірмелерімен сипатталатын хромосомалық патология.

Ұқсас хромосомалық модельдер зертханалық жануарларда да (мысалы, тышқандарда) зерттеледі, бұл ауру механизмдерін түсінуге көмектеседі.

Трисомия қалай пайда болады?

Трисомия — бір жұп хромосоманың орнына үш гомологтық хромосоманың болуы. Көбіне бұл мейоз кезінде хромосомалардың ажырамауы салдарынан пайда болады. Гаметалар қосылғанда эмбрионда қалыпты 46 хромосоманың орнына 47 хромосома түзіледі.

Шығу тегі бойынша дерек

Трисомия жағдайларының шамамен 88%-ы аналық гаметадағы ажырамауға байланысты.
Шамамен 8%-ы аталық гаметадағы ажырамауға байланысты.

Мозаицизм

Егер хромосомалық ажырамау ұрық дамуының ерте кезеңінде орын алса, организмнің барлық жасушалары емес, тек белгілі бір бөлігі ғана өзгерген кариотипке ие болады. Бұл нұсқа мозаикалық Даун синдромы деп аталады.

Мозаикалық нұсқаның клиникалық ағымы өзгерген тіндердің үлесіне байланысты салыстырмалы түрде жеңілірек болуы мүмкін, алайда пренаталдық диагностикасы күрделірек.

Робертсон транслокациясы

Кейбір жағдайларда 21-хромосоманың қосымша материалы ата-ананың біріндегі Робертсон транслокациясына байланысты болады. Мұнда 21-хромосоманың ұзын иығы басқа хромосоманың ұзын иығына жабысады (жиі 14-хромосомаға).

Мұндай транслокациясы бар адамның кариотипі сырттай «қалыптыға» ұқсас болуы мүмкін, бірақ репродукция кезінде 21-трисомия қаупі артады. Бұл нұсқа отбасылық (тұқым қуалайтын) Даун синдромы ретінде қарастырылады және әйел жасынан бөлек, екі ата-ананың да рөлі болуы ықтимал.

Даун синдромының түрлері

Толық трисомия (ең жиі): мейоз кезінде хромосомалардың ажырамауы салдарынан 21-хромосоманың толық трисомиясы қалыптасады.
Мозаицизм: жасушалардың бір бөлігінде ғана қосымша хромосомалық материал болады.
Транслокация: 21-хромосоманың материалы басқа хромосомамен қайта құрылады; спорадикалық та, тұқым қуалайтын да болуы мүмкін.

Қайтадан Даун синдромы бар бала туу қаупі көбіне жағдайдың түріне және отбасылық анамнезге байланысты бағаланады; кей деректерде қайталану қаупі шамамен 1% ретінде келтіріледі.

Диагностика

Пренаталдық скрининг және тестілер

Жүктілік кезінде ұрықтағы ықтимал өзгерістерді анықтау үшін скринингтер жүргізіледі. УДЗ кезінде кейбір спецификалық маркерлер байқалуы мүмкін. Қауіп жоғары болған жағдайда генетикалық кеңес беріліп, қосымша зерттеулер ұсынылады.

Инвазивті әдістерге амниоцентез, хорион биопсиясы, кордоцентез жатады. Бұл әдістерде жатыр қуысына құрал енгізілетіндіктен, асқыну және түсік қаупі болады. Келтірілетін бағалаулар бойынша хорион биопсиясында түсік қаупі шамамен 1%, амниоцентезде — 0,5%.

Нақтылау және сенімділік

Кейбір скринингтердің сезімталдығы жоғары болғанымен, жалған-оң нәтижелер ықтималдығы бар. Амниоцентез жиі ең сенімді әдістердің бірі ретінде қарастырылады: амнион сұйықтығы алынып, ұрық жасушалары зерттеледі. Лабораториялық талдау бірнеше аптаға созылуы мүмкін, ал дәлдік деңгейі өте жоғары деп бағаланады.

Маңызды: Даун синдромының диагнозы қаннан алынған материалды кариотиптеу (цитогенетикалық зерттеу) негізінде қойылады. Тек сыртқы белгілерге сүйеніп, диагноз қою дұрыс емес.

Даун синдромына тән жиі кездесетін белгілер

Төмендегі белгілер әр адамда әртүрлі деңгейде байқалуы мүмкін; олардың бір бөлігі ғана кездесуі ықтимал.

Жалпақ бет

~90%

Брахицефалия

~81%

Мойындағы тері қатпарлары (нәрестелерде)

~81%

Эпикантус

~80%

Буындардың аса қозғалмалығы

~80%

Бұлшық ет гипотониясы

~80%

Шүйденің жалпақтығы

~78%

Аяқ-қолдың қысқалығы

~70%

Брахимезофалангия

~70%

8 жастан кейін катаракта

~66%

Ауыздың жиі ашық болуы

~65%

Тіс аномалиялары

~65%

5-саусақ клинодактилиясы

~60%

Готикалық (доға тәрізді) таңдай

~58%

Жалпақ таңау

~52%

Жүлгелі тіл

~50%

Алақан қыртысының көлденең орналасуы

~45%

Қысқа, қалың мойын

~45%

Туа біткен жүрек ақауы

~40%

Қысқа мұрын

~40%

Страбизм (қылилық)

~29%

Кеуде торы деформациясы

~27%

Брушфильд дақтары

~19%

Эписиндром

~8%

Он екі елі ішек стенозы/атрезиясы

~8%

Туа біткен лейкоз

~8%

Этикалық мәселелер

Пренаталдық диагностика және шешім қабылдау

Кейбір елдерде пренаталдық диагностика қойылған жүктіліктердің едәуір бөлігінің үзілетіні туралы деректер келтіріледі (мысалы, Ұлыбритания мен Еуропа бойынша 2002 жылғы бағалауларда 91–93%). 1989–2006 жылдар аралығында да ұқсас жоғары үлестер аталады.

Бұл статистика медицина қызметкерлері мен этика мамандары арасында күрделі пікірталас тудырады, себебі шешім қабылдау ата-ананың құндылықтары, қолдау жүйесі және әлеуметтік ресурстармен тығыз байланысты.

Қоғамдық пікірталастар

Кейбір авторлар мұндай тәжірибелерді «аборт арқылы евгеника» деп сипаттайды; басқалары генетикалық ауыртпалықты азайту ата-ананың жауапкершілігі деп қарайды. Сонымен қатар Даун синдромы бар адамдардың өмір сапасы, қолдау мен инклюзия деңгейі және дискриминация қаупі жайлы сұрақтар жиі көтеріледі.

Этикалық талқылауларда бір ғана «дұрыс» жауап болмайды: әр отбасының жағдайы жеке қарастыруды, ал қоғам — қолжетімді медицина, білім және әлеуметтік қолдауды талап етеді.

Даун синдромы бар баланың және ересектің дамуы

Даму мүмкіндіктері

Ақыл-ой және сөйлеу дамуының деңгейі тек туа біткен факторларға ғана емес, баламен жүргізілетін оқыту-дамыту жұмыстарына да байланысты. Арнайы әдістермен оқыту көптеген жағдайда жақсы нәтиже береді.

Қосымша хромосоманың болуы бірқатар физиологиялық ерекшеліктерге әкеледі, сондықтан дамуы баяуырақ болуы мүмкін. Соған қарамастан, бала жүріп-тұруды, сөйлеуді, оқуды және жазуды үйрене алады.

Өмір ұзақтығы және денсаулық

Даун синдромы бар ересектердің өмір ұзақтығы жиі 50 жастан асады. Көп адам отбасын құрады. Ер адамдарда фертильділік жиі төмен; әйелдерде етеккір циклі сақталуы мүмкін, ал кейбірі бала көтеріп, босана алады.

Кей деректерде қатерлі ісік сирегірек болуы мүмкін деген болжам айтылғанымен, бұл адамдарда туа біткен жүрек ақаулары, иммунитеттің салыстырмалы әлсіздігі, балалардағы пневмониялар, сондай-ақ кей жаста Альцгеймер ауруы және жедел миелоидты лейкоз сияқты қауіптер жоғарырақ болуы мүмкін.

Когнитивті және сөйлеу дамуы

Сөйлеу ерекшеліктері

Даун синдромы бар балаларда сөйлеу дағдылары жиі баяу қалыптасады: сөзді түсіну мен жауап беру арасында кідіріс болуы мүмкін. Сондықтан ата-аналарға логопед маманымен жүйелі жұмыс ұсынылады.

Қимыл-қозғалыс және ұсақ моторика

Ұсақ моторика дамуы да жиі кешеуілдейді. Кей балалар 2 жасында жүре бастаса, кейбірі 4 жасқа қарай қадам басуы мүмкін. Қажет болған жағдайда дәрігердің бақылауымен физиотерапия және ерте араласу бағдарламалары тағайындалады.