Қазақша рефераттар

Платонның педагогикалық теориясы

Көне дүниедегі мектеп және тәрбие

Бұл мәтінде көне дәуірдегі білім беру мен тәрбиенің қалыптасу жолдары қарастырылады: Ертедегі Шығыс өркениеттері, Греция (Спарта мен Афина), Грециядағы педагогикалық теорияның тууы және Ертедегі Римдегі тәрбие мен педагогикалық ой-пікірдің дамуы.

Тақырып 1

Ертедегі Шығыста тәрбие және мектеп

Тақырып 2

Ертедегі Грециядағы тәрбие жүйелері

Тақырып 3

Педагогикалық теорияның пайда болуы

Тақырып 4

Ертедегі Рим: тәрбие және ой-пікір

1) Ертедегі Шығыстың өркениеті жағдайындағы тәрбие және мектеп

Тарихи дамудың нәтижесінде алғашқы қауымдық құрылыс жаңа қоғамдық формациямен — құл иеленушілік қоғаммен — алмасты. Ертедегі Шығыста алғашқы таптық қоғам қалыптасып, материалдық және рухани мәдениеттің негіздері қаланды. Шығыс мәдениеті белгілі дәрежеде Ертедегі Греция мен Рим мемлекеттеріне ықпал етті.

Ертедегі Шығыс елдерінде арнайы мекемелер — мектептер — біртіндеп ашыла бастады. Бұл мектептерде көбіне үстем тап өкілдерінің балалары оқыды. Индияда, Кіші Азияда және Египетте мектеп ісі дамып, адамдар табиғат құбылыстарын бақылауға көшті: су тасқынын алдын ала болжауды үйренді, астрономия, геометрия, арифметика, медицина сияқты ғылымдардың алғашқы негіздері қалыптасты. Дегенмен жинақталған білімнің басым бөлігі үстем таптың қолында шоғырланды.

Ертедегі Қытай

Қытайда төменгі және жоғары мектептер жұмыс істеді. Жоғары мектептерде үстем тап өкілдерінің балалары күрделі иероглиф жазуын меңгеріп, философия мен моральды, ақын-жазушылардың шығармаларын оқыды. Сондай-ақ астрономиядан бастапқы мәліметтер берілді.

Ертедегі қолжазбаларда мұғалімге қойылатын талаптар мен тәрбиенің мәні туралы құнды пікірлер кездеседі, алайда бұл оқу орындарында қатаң тәртіп үстем болып, дене жазасы жиі қолданылған.

Ертедегі Египет

Египетте мектептегі оқыту туралы алғашқы деректер б.з.д. III мыңжылдықтарға жатады. Египеттік идеал — сабырлы, төзімді, табанды адам. Тәрбие мен оқыту осы үлгіні қалыптастыруға бағытталды.

Египет тәрбиесінде тыңдай білу ерекше қасиет саналды:

«Тыңдай білу — адамның ең негізгі қасиеті» деген ой кең тарады. Мұғалім шәкіртке: «Зейінді бол және менің сөзімді тыңда, айтқанымның ешқайсысын ұмытпа» деп жиі ескерткен.

Дене жазасы «табиғи әрі қажетті» деп қабылданды. Әкенің, тәлімгердің беделі жоғары бағаланып, кәсіпті тұқым қуалау дәстүрімен байланыстырылды.

Отбасылық тәрбие әйел мен ердің өзара қатынасының салыстырмалы теңдігіне негізделіп, ер балалар мен қыз балаларды оқытуға да белгілі дәрежеде бірдей көңіл бөлінді.

Ертедегі Индия

Индия тарихы шартты түрде дравид-арийлік және будда дәуірлеріне бөлінеді. Тәрбие мен оқыту ұзақ уақыт бойы жанұялық-тектілік сипатта жүрді, бұл үдерісте отбасының рөлі ерекше болды.

Касталық құрылыс білім мен тәрбиенің мазмұнына және оған қолжетімділікке айқын із қалдырды. Діни идеологияның, соның ішінде буддизмнің ықпалы да маңызды болды. Үстем каста — брахмандар — интеллектуалдық артықшылықты жоғары бағалады; кшатрийлер үшін күш пен ерлік, вайшьилер үшін еңбексүйгіштік пен төзімділік, шудралар үшін қызмет ету негізгі бағдар саналды.

Тәрбиенің мақсаттары: ақыл-ойды дамыту, рухани кемелдену, денені шынықтыру, табиғат пен сұлулықты сүю, өзін-өзі меңгеру және ұстамдылық.

Ерекше мәнге ие мәтіндердің бірі — «Бхагавадгита» (б.з.д. I мыңжылдық): онда шәкіртті тәрбиелеу мен оқытудың мазмұны мен жолдарына қатысты үлгілер ұсынылды.

Қытайдағы педагогикалық дәстүр және Конфуций ықпалы

Қытайдың педагогикалық дәстүрі ежелгі жанұялық-қоғамдық тәрбиеден бастау алады. Әрбір жанұяда ғасырлар бойы қалыптасқан ережелер мен тыйымдар сақталды: жаман сөз айтуға, үлкендерге құрметсіздік көрсетуге және зиянды әрекеттерге жол берілмеді. Педагогикалық идеал — көп білетін, өз жан дүниесінде бейбітшілік пен үйлесімділік орната алатын адамды тәрбиелеу.

Ежелгі деректер бойынша, алғашқы мектептер Қытайда б.з.д. III мыңжылдықта пайда болып, сян және сюй деп аталды. Оқытудың басты мақсаты — иероглиф жазуын меңгеру. Бағдарламаға «алты өнер» кірді: мораль, жазу, санау, музыка, садақ ату, атқа міну.

Ертедегі Қытайда педагогикалық ой-пікірдің дамуына Конфуций (551–479 жж. б.з.д.) ерекше ықпал етті. Ол өз мектебін ашып, үш мыңға жуық шәкірт тәрбиелегені айтылады. Конфуций идеалды тәрбиеленген адамды адамгершілігі жоғары, шындыққа ұмтылатын, әділ, рухани мәдениеті бай тұлға ретінде сипаттады.

2) Ертедегі Грециядағы тәрбие жүйесі

Ертедегі Греция — көптеген құл иеленуші полистерден тұратын өркениет. Солардың ішінде Афина мен Спартаның ықпалы ерекше болды. Әр полисте тәрбие жүйесі бір жағынан құл иеленушілік құрылыстың жалпы заңдылықтарына, екінші жағынан сол қоғамның экономикалық, саяси және мәдени ерекшеліктеріне тәуелді қалыптасты.

Спартандық тәрбие

Спарта — ерте кезеңде қалыптасқан қуатты полистердің бірі. Негізгі шаруашылық тірегі егіншілік болды. Құлдар мемлекеттің бақылауында ұсталып, құқықтарынан айырылды; көтерілістер жиі қайталанғандықтан, үстемдік әскери күш арқылы сақталды.

Мақсат

Әскери даярлығы жоғары, шыныққан, табанды болашақ құл иеленушілерді тәрбиелеу.

  • Мемлекет нәресте кезінен бастап жанұя тәрбиесін бақылап отырды.
  • Жаңа туған баланы ақсақалдар тексеріп, әлсіздерін тірі қалдырмау практикасы болғаны деректерде айтылады.
  • 7 жастан бастап мемлекеттік мекемелерде дене және әскери жаттығулар басым болды.
  • Жүгіру, секіру, найзаласу, күрес, жекпе-жек тәсілдері, әскери әндер; сонымен бірге музыка, ән айту, діни билер.
  • 18–20 жаста эфебия тобында әскери қызмет атқарды.
  • Қыз балалар да дене және әскери бағыттағы даярлықтан өтті.

Афиналық тәрбие

Афина географиялық тұрғыдан қолайлы орналасып, Шығыс елдерімен сауда ерте дамыды. Егіншілікпен қатар қолөнер өркендеді, мәдениет биік деңгейге көтерілді. Сондықтан Афинадағы тәрбие жүйесі Спартаға қарағанда, әскери даярлықтан гөрі жан-жақты дамыған тұлға қалыптастыруға көбірек бағдарланды.

Негізгі бағыт

Білімді, қабілетті, үйлесімді дамыған азамат тәрбиелеу.

7 жасқа дейін

Ер балалар мен қыз балалар анасының басшылығымен үйде тәрбиеленді; бекітілген құлдар да тәрбиеге араласты.

Қыз балалар (7 жастан кейін)

Негізінен үйде қалып, жанұялық тәрбие жалғасты; үй шаруасына үйретілді.

Ер балалар (7 жастан кейін)

  • 7–14 жас: грамматист мектебі (оқу, жазу, санау) және кифарист мектебі (музыка, ән-күй, тақпақ).
  • 14 жастан: палестра (күрес мектебі), 2–3 жыл дене жаттығулары; саяси және адамгершілік тақырыптарда әңгімелер.
  • Ауқатты отбасылардың жастары гимназияда философия мен саясатты меңгеріп, мемлекеттік қызметке даярланды.
  • 18–20 жас: әскери даярлықпен қатар заңдарды оқып, саяси білімін тереңдетті.

Афинада да, Спартада да дене тәрбиесі маңызды орын алды. Сонымен бірге екі полисте де құл иеленушілердің балалары дене еңбегін төмен санады. Қарапайым халықтың балалары көбіне әкесінен қолөнер үйренсе, құлдардың балаларына білім алуға мүмкіндік берілмеді.

3) Ертедегі Грецияда педагогикалық теорияның пайда болуы

Ертедегі грек ғалымдары мен философтары тәрбие және оқыту мәселелеріне айрықша мән берді. Педагогика алғашында философияның құрамында дамыды. Сократ, Платон, Демокрит, Аристотель сияқты ойшылдар педагогикалық теориялардың тууы мен қалыптасуында маңызды рөл атқарды.

Демокриттің педагогикалық көзқарастары

Демокрит (460–370 жж. б.з.д.) — материалист философ, атомистік ілімнің негізін қалаушы. Бізге жеткен үзінділер оның философия, педагогика, математика, физика, биология, медицина, психология және өнер салаларына үлес қосқанын көрсетеді. К. Маркс оны «гректер арасынан шыққан бірінші әмбебап ақыл-ой» деп бағалаған.

Демокрит жеке тұлғаның қалыптасуын табиғат пен тәрбиенің бірлігі арқылы түсіндірді. Ол тәжірибе мен жаттығудың күшін айрықша атап көрсетті.

Нақыл түріндегі тұжырымдар

  • «Егер оқымаса, ешкім өнерді де, даналықты да меңгермес еді».
  • «Көп жағдайда табиғаттан гөрі жаттығу көбірек нәтиже береді».
  • «Көп білетіндердің бәрі бірдей ойлы бола бермейді».

Ол орта ықпалына, үлкендердің үлгі-өнегесіне, сөз арқылы әсер етуге, сендіру мен еңбекке үйретуге мән берді. Сондай-ақ балаға ерте жастан талап қою қажеттігін ерекше атап өтті.

Сократ, Платон және Аристотель

Сократ (469–399 жж. б.з.д.)

Сократ — идеалист философ. Оның пайымдауынша, адам үшін ең маңыздысы — сыртқы дүниені зерттеуден гөрі өзін-өзі тану және адамгершілікті жетілдіру. Тәрбиенің мақсаты да осы бағытта болуы тиіс деді.

Платон (427–347 жж. б.з.д.)

Платон — Сократтың шәкірті, идеалист философ. Ол тәрбиені мемлекет ұйымдастыруы керек деп санады: мақсаты мен мазмұны үстем тап мүддесіне сай құрылуы тиіс. Платон үшін тәрбие — үлкендердің балаларға әсер етіп, адамгершілік пен қайырымдылықты қалыптастыруы.

Ол ойынның тәрбиелік рөлін жоғары бағалап, мифтер мен әдеби шығармаларды бала тәрбиесінде қолдануға мән берді. «Мемлекет» және «Заңдар» еңбектерінде қоғамдық тәрбиенің бірізді жүйесін сипаттады: 3–6 жаста ойын арқылы, 7–12 жаста оқу-жазу және музыка, 12–16 жаста палестрада гимнастика, 16 жастан ғылым негіздері, 18–20 жаста эфебияда әскери даярлық.

Аристотель (384–322 жж. б.з.д.)

Аристотель Платонның «идеялар дүниесі» туралы ілімін сынға алып, дүниенің бірлігін мойындады. Ол тәрбиені дене, адамгершілік, ақыл-ой тәрбиесі деп үшке бөліп қарастырды және табиғатқа сәйкес, жас ерекшеліктерін ескере ұйымдастыруды ұсынды.

Жас кезеңдері

  • 1) Туғаннан 7 жасқа дейін
  • 2) 7–14 жас
  • 3) 14–28 жас

Аристотель 7 жасқа дейін баланың жанұяда тәрбиеленуін қолдап, 7 жастан бастап мемлекеттік мектептердің қажет екенін айтты. Музыканы эстетикалық және адамгершілік тәрбиесінің құралы ретінде ерекше бағалады. Адамгершілік қасиеттер әрекетті жиі қайталау арқылы жаттығумен қалыптасады деп түсіндірді.

4) Ертедегі Римде тәрбие мен педагогикалық ой-пікірдің дамуы

Ертедегі Римде көп ғасырлық тарихи даму барысында жанұялық және мектептік тәрбие мен білім берудің өзіндік тәжірибесі қалыптасты. Ұзақ уақыт бойы Рим жанұясында рулық қауымның тәрбие дәстүрлері сақталды.

Бұл бөлім бастапқы мәтінде аяқталмағандықтан, Римдегі тәрбие жүйесінің толық сипаттамасы үшін мәтінді жалғастыру қажет.