Дөңестің шекпенін көрме, Халыққа кызмет еткенін көр
Дөңес би: әділ төрелігімен елге танылған тұлға
Дөңес би (1844 — өлген жылы белгісіз) — Кіші жүз құрамындағы Әлімұлы тайпасынан шыққан би. Он сегіз жасынан қазіргі Қызылорда облысы, Қазалы өңірінде ел ісіне араласып, билік айтқан.
Ол жастайынан аталас туысы, Жақайым Мыңбайұлы Жетес биден (1835–1907) жол-жосық пен ел басқарудың тәлімін көп алады. Дөңес Жетестен шамамен жиырма жас кіші болған, ал Қарасақал Ерімбет жыраумен (1844–1916) құрдас, замандас делінеді.
Дөңес би сол өңірдегі Жақайым Жетес, Шөмекей Бақа, Әлім-Матай Үмбет, Нұрғожа, Шөмен, Самұрат сияқты билермен бірге талай дауға қатысып, әділ төрелігімен, адамгершілігімен және парасатымен ел құрметіне бөленген.
Жетестің ескертуі: «Иегіне қарама, сүйегіне қара»
Жас болыс Боташ бір жолы сөз арасында Дөңестің киімі жұпынылау екенін айтып, сынағандай болады. Сонда Жетес би:
«Адамның иегіне қарама, сүйегіне қара. Дөңестің шекпеніне қарама, халыққа қызметіне қара. Ағаңды барарында сынама, қайтарында сына — ойының қанша жерге жеткенін көр».
Бұл сөздің астары — адамның сыртқы көрінісінен бұрын, ісі мен ниетін бағалау. Дөңестің кейінгі бір төрелігі осы ұстанымның өмірлік дәлелі іспетті.
Бәйге дауы: ел ішіндегі үлкен сын
Қызылорда облысының Жаңа Қазалы тұрғыны Ақанжан Келімбетұлы жеткізген әңгімеде өткен ғасырдың соңғы жылдарындағы бір үлкен ас суреттеледі. Қазалы уезіндегі Шөмекей елінде қайтыс болған сыйлы адамның асына Бақа би сауын айтып, Әлім-Шөмен елін шақырады.
Межелі күн келгенде Әлім жағы жолға Жақайым Жетес биді басшылыққа алып шығады. Қасында Матай Үмбет би, Құлбарақтың тұқымы Сердалы, Ырзағазы болыс, жас болыс Боташ болады. Ал олардың алдында Дөңес би бастаған топ: Қарасақал Ерімбет, Нұрғожа би, Көкібай және Насын болыс қатар келеді.
Асқа жиналған жұртшылық арнайы тігілген ақбоз үйлерге түсіріліп, бәйге, балуан күресі, ақындар айтысы, мергендердің сайысы секілді думан қызады. Алайда бәйге аяқталғанда жағдай күрделене түседі: аттарды жақыннан қайтарғандықтан, қарақшыға қарай шоғырланып, көп жүйрік қатар келеді. Қайсысы бұрын жеткенін айыру қиынға соғып, дау өрши бастайды.
Екі елге ортақ шешім: төрелікті халық өзі таңдатсын
Осы тұста Бақа би көпшілік алдына шығып, дауды ұятқа ұластырмау үшін екі ел де өздері қалаған екі адамын ортаға шығарып, солардың билігіне тоқтауды ұсынады. Ереже де айқын қойылады: Әлімнен шығатын адамды Шөмен жағы атап шақырсын, Шөменнен шығатын адамды Әлім жағы атап шақырсын.
Шөмекей жағы «Айбосын би ұрпағынан кім бар?» деп дауыстағанда, Әлім жағынан түйе жүн шекпен киген Дөңес би төбе басына беттейді. Артынша Әлім жағы «Алматтың ұрпағынан кім бар?» дегенде, Шөмекей елінен жуырда болыс болған жас жігіт Самұрат шығып, Дөңестің қасына келеді.
Дөңестің сөз бастау үлгісі: қарапайым қалып, салмақты ой
Төбе үстінде Дөңес отырып, Самұрат түрегеп тұрады. Жұрт олардың әр қимылын бағып, тыныштала қалады. Сәлден соң Дөңес орнынан тұрып, Самұратты оң жағына алып, көпшілікке қарай сөз бастайды.
«Екеумізге сеніп, билікті бердіңіздер. Мен Самұраттан сұрадым: “Халыққа қонақ қызмет ете ме, ошақ қызмет ете ме?” Самұрат: “Қонақ отырады, ошақ тік тұрып қызмет етеді; қонақ сөйлейді, ошақ тыңдап, айтқанын орындайды”, — деді. Ондай болса, менің отыруымның да, сөйлеуімнің де мәні осылай».
Бұл жерде Дөңес биліктің мәнін «тәртіп» пен «құрмет» арқылы түсіндіреді: төрелік — дабыра емес, жауапкершілік.
Кесімді төрелік: 18 атқа бәйге бөлу
Дөңес пен Самұрат кеңесіп, он сегіз атқа бәйге беруге тоқтайды. Бірінші бәйге — бүкіл қазаққа ортақ батыр әрі әулие саналатын Жанқожа батырдың аруағын құрметтеп, Құлбарақтың Сердалысының «Қозы күрең» атына беріледі.
Екінші бәйге — «ағасын сыйламаған іні болмайды» деген жолды алға тартып, Нұрғожаның «Торы қасқа» атына беріледі. Үшінші бәйге — Шөмекейдің «Бурыл байталына» тиесілі болады. Қалған бәйгелер екі елдің аттарына кезек-кезек бөлінсін деген шешім айтылады.
Бұл шешім көпшіліктің көңілінен шығып, «Міне, әділдік!» деген ризалық дауыс төбені жаңғыртады.
Сыйдың салмағы: Дөңестің жомарттықпен аяқтаған төрелігі
Бақа би әділ төрелікке разылық білдіріп, Дөңес биге сый-сияпат жасайды: ерттеулі жорға мінгізіп, үстіне Хиуаның сырмалы шапанын жабады, сондай-ақ буаз інгенге қалы кілем жауып береді.
Бірақ Дөңес бұл сыйды өз пайдасына жаратпай, ел ішіндегі ағалық жолды, құрдастық сыйластықты, тәрбиелік міндетті алға шығарып үлестіреді: буаз інгенді Жақайым Жетес биге, қалы кілемді Матай Үмбет биге, жорғаны Қарасақал Ерімбетке береді. Ал тобылғы сапты қамшыны «ұрыншақтау інім» деп Боташтың қолына ұстатып, астарлы ескерту жасайды.
Осы әрекеті арқылы Дөңес би әділдіктің тек сөзбен емес, мінезбен, кеңдікпен және кісілікпен өлшенетінін көрсетеді.