Қазақша рефераттар

Мұның қазақ - қырғызы

Жетісу алынғаннан бері патша өкіметінің билігі күшке сүйеніп, әскер, қамшы, абақты арқылы елді басқарғаны жиі айтылатын. Қалай болғанда да, билік Жетісуға орыстарды көбірек әкеліп, оларды «сенімсіз» деп танылған көшпелі жұртқа қарсы күзетші күш ретінде орналастырды. Қоныстанушыларға жабдық бөлініп, казак-орыстардың ер азаматтарына қару таратылып, сонымен бірге туыстасымен жер кесіліп беріліп отырды.

1914 жылы Германиямен соғыс басталғанда Жетісудағы орыстарға қайтадан мылтық-қару үлестірілді: оғы бар бердеңке берілді, өз-өзін қорғаушы дружина құруға рұқсат етілді. Көтеріліс қарсаңында Жетісуда патша өкіметінің қолындағы әскери күш шамамен төмендегідей сипат алды.

Көтеріліс қарсаңындағы қарулану және гарнизондар

Негізгі қару-жарақ қоры мен орналасуы

  • Қапал, Алматы, Жаркент қалаларында бір-бірден сақтық әскер дружинасы болды; әрқайсысында 885-тен бесатар бар делінеді.
  • Бақтыда 221 мылтықпен бір рота, Аягөзде 55 мылтықпен бес қарауылдық команда болды.
  • Лепсіде — 90, Пішпекте — 194, Қарақолда — 75, Нарында — 75 мылтық.
  • Пішпектің жергілікті командасында — 24, Алматының жергілікті командасында — 44 бесатар; Алматыдағы зеңбірек қоймасында — 101 мылтық.
  • Жабдықсыз атты запас бөлімдері — 3; Бақтыда, Жаркентте, Нарында казак-орыстың бір-бірден полкі тұрған.
  • Қылыш саны: әр полкте шамамен 100–120, Алматы казак-орыс запасында — 264 қылыш.
  • Бақты, Нарын, Алматы, Қапалда екі-екіден пулемет болғаны айтылады.

Саны бар, сапасы күмәнді күш

Қағаз жүзінде өкімет қолындағы күштің жалпы саны 3736 деп көрсетіледі. Бірақ казак-орыс арасындағы ауру-сырқауды есептемегеннің өзінде, «анық сойыл соғар» деген нақты соғысқа жарамды бөлігі 500-ден аса қоймағаны айтылады.

Өкімет әскеріне жүктелген міндеттер

Басты тапсырмалар

  1. 1 Бақты мен Жаркентте Қытай мен қазақ араласып кетпес үшін шекараны күзету.
  2. 2 Штаб пәтерін күзету (әсіресе Алматыдағы).
  3. 3 Ат алуға бөлінген 13 учаскеде конвой қызметін атқару (шамамен 175 солдат), бәрі атқа мінген.
  4. 4 Орыс қалаларын қорғау.
  5. 5 Жазалау (карательный) отрядтарын құру.

Қару түрлері және қорғаныс логикасы

Таратылған мылтықтардың көбі бесатар болғаны, ал бұл бұрыннан бар бердеңке, қосатар сияқты қарудың үстіне қосымша ретінде келгені айтылады. Сол себепті әскер мен жабдық шекара, дуан секілді қауіп жоғары саналатын нүктелерге шоғырландырылды.

Облыста солдатқа ат алу жүргізілгендіктен, атты запас адамдары қазақ-қырғыздан ат жинауға жан-жаққа бытыратылып, жергілікті командалар конвой міндетіне көбірек тартылды.

«Соғыс жағдайы»: учаскелерге бөлу және атты бөлімдердің күшеюі

Жетісудың әр жерінде көтеріліс ұшқыны көріне бастағанда, облыс «соғыс халында» деп жарияланып, Жетісу 17 учаскеге бөлінді. Әр учаскенің басына комендант қойылып, қолына белгілі мөлшерде күш берілді.

Учаскелік күштің «ең керекті бөлігі»

Аягөз, Бақты, Талдықорған, Ақсу (Пішпек), Тоқпақ, Заторный, Қарқара, Қырғызсай (Жаркент), Қарақол, Нарын, Зайтсу пік, Ұзынағаш сияқты нүктелерде учаскелік начальник пен приставтарға 15 атты солдаттан берілген. Мәтін бұл құрамды ең маңызды күш деп бағалайды: приставтар қарулы солдатымен учаскені тынымсыз аралап, қысым мен бақылауды үзбей жүргізген.

Алматы гарнизонында және Алматы оязында «тәртіп сақтау», қалаларды қорғау, елдің көңілін басу жұмыстары күшейтілді. Пішпек гарнизоны таратылмады: шамамен 100-дей ратник атқа мінгізілді. Жазалау отрядтарының басым бөлігі де атты болды, өйткені таулы-құмды-далалық жағдайда әскердің жүріп-тұруы атқа тәуелді еді.

Ояздар бойынша алғашқы қойылған әскер

Лепсі уезі

  • Аягөзде — 40
  • Бақтыда — 50
  • Шұбарағашта — 50 атты ратник
  • Бақтыда — казак-орыстың бір сотнясы

Қапал уезі

  • Ақсу — 15
  • Қапал — 20
  • Алтынемел — 20 атты ратник

Жаркент уезі

  • Жаркент қаласында — казак-орыстың бір жүзі
  • Қарқарада — 40 атты ратник
  • Нарында — казак-орыстың бір жүзі

Пішпек және Алматы

  • Пішпек қаласында — 90 атты ратник
  • Алматыда — казак-орыстың бір жүзі

Бұл — алғашқы қойылған күш; көбі күзет жұмысына жұмылдырылды. Мәтінде Жетісудағы әскердің аздығы көтеріліске жанама түрде әсер еткені де айтылады: жұрт «орыстың ұрысқа жарайтыны соғысқа кетіп қалды» деп топшылап, империяның майданда әлсірегенін сезгендей болған.

Толқу күшейген тұста: телеграммалар, қару сұрау, сырттан әскер келуі

Жетісуда ел толқи бастағанда, жергілікті әкімшілік қолындағы күшпен жағдайды ұстап тұра алмайтынын аңғарғандай болды. Сол себепті жоғарғы орындарға үздіксіз телеграмма жолдап, солдат пен жабдық сұратты. Алматыда көтерілістің алғашқы белгілері байқалғанда жаяу әскерден 300, атты әскерден 460 шамасында солдат құрастырылды; қоймадан 2 зеңбірек алынды; Жаркент пен Қапалдан бір-бір рота Алматыға жіберілетіні хабарланды.

Ташкенттен сұралған және жіберілген күштер

Тамыздың 23-індегі телеграммамен Ташкенттен 2000 бесатар және бердеңке жіберу өтінілген. Көтерілісті басуға асығыс түрде бірнеше отряд шыққаны баяндалады:

  • Подполковник Гейцег отряды: 2 рота, 2 зеңбірек, казак-орыстың 1 жүздігі, 4 пулемет, саперлер, телефон-телеграф жабдығы (тамыздың 9-ы).
  • Подполковник Алатырцев отряды: 4 рота, 1 зеңбірек, 1 жүздік казак-орыс, саперлер, 160 шалғыншы (тамыздың 15-і).
  • Капитан Бурный отряды: 3 рота, 4 пулемет, казак-орыс жүздігі, 80 атты шалғыншы, саперлер, 2 тау зеңбірегі (тамыздың 17-і).
  • Басқа бағыттардан: Сібір дружинасы, Самар дружинасы, Саратов дружинасы және казак-орыс жүздіктері.
  • Пішпектің өзінде екі ерікті атты дружина жасалғаны айтылады: бірі — 200 кісілік орыс, екіншісі — 100 кісілік дүңген және 150 шамасында төменгі шенді, қызметтен босатылған солдаттар.

Сонымен бірге барлық ояз начальниктеріне казак-орыс пен крестьяндардың атысқа жарайтындарынан өзін-өзі қорғау отрядтарын ұйымдастыру бұйырылған. Тамыздың 7–18 аралығында жергілікті казак-орыстан 7 жүздік құрастырылғаны, олардың бір бөлігі Тоқпақ маңы мен Самсонов аймағында әрекетке шыққаны көрсетіледі.

Жазалау операциялары және елдің үдеруі

Оқиға желісінде бірнеше отрядтың Тоқпақ, Шу бойы, Қарақол, Нарын өңірлеріне қарай ойысқаны айтылады. Қақтығыстар мен жазалау әрекеттері күшейген сайын қырғыз-қазақтың бір бөлігі Қытай шегіне қарай үдере көшуге мәжбүр болды. Бірі Ыстықкөлдің түстік жағындағы сыртпен Қашқарға ауа көшсе, енді бірі Кеңсу, Сантас асуы арқылы Қарқараны қырқа өтіп, Текес басын асып Құлжа ауданына тартқан.

Үдеріс кезіндегі негізгі көріністер

  • Үдеріс көбіне ретсіз, асығыс жүргені, соның салдарынан үй-мүлік шашылып, кей жерде әйел-бала да олжаға түскені айтылады.
  • Қытай шекарасынан өткізу-өткізбеу мәселесінде қытай, қалмақ ұлықтарының алым-салығы, «тарту-таралғы» талап етуі күшейгені суреттеледі.
  • Шекараға жақын жерлерде тосқауылдар, текетірестер болып, ел қатты шығынға ұшырағаны баяндалады.

Құпия нұсқау: қаруландыру, ұйым, байланыс

Көтерілісті күшпен басу үшін Түркістан генерал-губернаторы Куропаткиннің жандарал Фольбаумға жасырын нұсқау бергені келтіріледі. Онда негізгі міндет «орыс халқының амандығын, мал-жанын сақтау» деп көрсетіліп, орыс халқын атыс қаруымен ғана емес, балта секілді суық қарумен де жарақтандыру, ондық-жүздік-дружина құру, күндіз-түні қарулы қарауыл ұйымдастыру, телеграф-почта байланысын күшейту, шабуыл жағдайында «тек қорғанумен шектелмеу» сияқты талаптар тізіледі.

Нұсқауда баса айтылған тұстар

  • Қару-жарақтандыру және жергілікті өзін-өзі қорғау жасақтарын ұйымдастыру.
  • Қарауыл: қалалар мен поселкелерде тәулік бойы күзет.
  • Байланыс: телеграф пен пошта, салт атпен жүретін хабар жүйесін жолға қою.
  • Шаруашылық: егін жұмысын тоқтатпау, тасталған астықты жинау.
  • Ішкі жіктеуді пайдалану: ру, тұқым ерекшелігін «қарсы қою» арқылы қолдануға ұмтылу.

Кейінгі телеграммалардың бірінде Куропаткин Фольбаумға бұрынғы әскери мысалды еске салып, майданнан Жетісуға казак-орыстың бригадасы мен атты зеңбірек жіберілгенін хабарлайды. Бұл құжаттардан биліктің көтеріліске жауап ретінде әскери-саяси қысымды арттырып, қорғанысты ғана емес, жазалау шараларын да жүйелеуге ұмтылғаны аңғарылады.

Шекара асып барған елдің күйзелісі

Шекарадан асқан елдің жағдайы мәтінде ауыр суреттеледі: малдан айырылу, аштық, ауру, жан сақтау үшін бытырау, кей жерде адам еңбегі мен тағдырының саудаға түсуі. Қытай шерігінің қамшымен жазалауы, шекара бойына қамауы, сондай-ақ жергілікті топтардың талауы мен зорлығы туралы көптеген көрініс беріледі.

Қайту жолы және кейінгі мазасыздық

«Бостандық» туралы хабар тараған соң елдің қайта қозғалғаны, Қытай жағының еріксіз көшіргені, жол үстінде аштық пен аурудан қалжырағандардың қырылғаны айтылады. Орыс жеріне өткеннен кейін де шекараға жақын аймақтарда 1918–1919 жылдары тынышсыздық жалғасқаны, тонау-шауып кету сияқты әрекеттер қайталанғаны көрсетіледі.

Ескерту: Бұл мәтін — тарихи сипаттағы баяндау. Ондағы сандық деректер, атаулар мен бағалауыш сөздер бастапқы дерек логикасына сүйеніп берілді; мазмұны редакциялық тұрғыдан түзетіліп, сөйлемдері ықшамдалып, грамматикасы реттелді.