Қазақ өнері
16.02.2014, 02:10
Қазақстан мәдениетіндегі жаңа құбылыстар (соғысқа дейінгі білім мен ғылым)
ХХ ғасырдың 20–30-жылдары Қазақстанда білім беру, ғылым, әдебиет пен өнер салаларында ауқымды өзгерістер жүрді. Бұл кезеңде сауаттылықты арттыру, зайырлы пәндерді енгізу, жоғары оқу орындарын ашу және ұлттық мәдени институттарды қалыптастыру бағыттары айқын көрінді.
1) Тегін оқу және сауаттылықты жою
1924 жылы сәуірде «Сауатсыздық жойылсын» қоғамы құрылды. Кеңестік білім жүйесінің негізгі қағидалары ретінде тегін оқу, ұлдар мен қыздарды бірге оқыту және діни пәндерді оқу бағдарламасынан алып тастау бекітілді.
Сауаттылық көрсеткіштері
- 1921–1927
- 200 мың адам сауатын ашты
- 1928 (жыл соңы)
- Сауаттылар: 25% (қазақтар: 10%)
- 1939
- Сауаттылық: 65% (қазақтар: 40%)
1926 жылы «Бірыңғай еңбек мектебі туралы ереже» қабылданып, соның негізінде міндетті бастауыш білім беру енгізілді. Үш жылдық және төрт жылдық мектептер ашылды, сондай-ақ қазақ қыздарына арналған мектептер Шымкент, Алматы, Түркістан және Орал қалаларында жұмыс істей бастады.
2) Зайырлы пәндер және әліпби реформалары
Мәдени құрылыс процесін жеделдетуде ұлттық зиялылардың ықпалы айрықша болды. Қазақ тіліндегі оқулықтар мен әдістемелік еңбектер дайындалып, оқу мазмұны жаңартылды.
Оқулықтар мен үлес қосқан тұлғалар
- А. Байтұрсынов — суретті әліппе, мысал-жұмбақтар жинақтары
- Ж. Аймауытов — қостілділік және ана тілін оқыту әдістемесі
- Ә. Бөкейханов — география оқулығы
- Қ. Сәтпаев — алгебра оқулығы
Әліпби ауысуының салдары
1928 жылы әліпби реформаларына қатысты шешімдер қабылданып, араб жазуымен сауат ашқан қазақтарға жаңа әліпбиді меңгеру қажеттілігі туды. Бұл жағдай ғасырлар бойы қалыптасқан жазба мұраны игеруді қиындатты. Араб әрпімен шыққан басылымдарды пайдаланғандар «пантүркист», «панисламист» деп айыпталып, қудалауға ұшырады.
3) Мәдени жорықтар және жалпыға бірдей оқу
1928 жылы комсомолдар бастамасымен Бүкілқазақстандық мәдени жорық басталды. Соғысқа дейін 65 мың комсомол мәдени жорықтарға қатысты.
1931 жылғы 15 желтоқсанда 15–50 жас аралығындағы сауатсыз халық үшін жалпыға бірдей міндетті білім беру енгізілді. Нәтижесінде 1939 жылға қарай халықтың сауаттылық деңгейі айтарлықтай өсті.
4) Жоғары оқу орындары мен техникумдар
1928–1934 жылдары Қазақстанда жоғары білім беру жүйесінің негізі қаланып, бірқатар мамандандырылған институттар ашылды. Сонымен қатар орта арнаулы білім беру де қарқынды дамыды.
Жоғары оқу орындары
- 1928 — тұңғыш педагогикалық институт (кейін Абай есімі берілді)
- 1929 — Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институты
- 1930 — Қазақ ауылшаруашылық институты
- 1931 — Алматы медицина институты
- 1931–1932 — Орал және Қызылорда педагогикалық институттары
- 1934 — С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті
- 1934 — Қазақ кен-металлургия институты
Орта арнаулы білім
- 1928
- 24 техникум
- 1940
- 118 техникум
Ұлы Отан соғысы қарсаңында 20 жоғары оқу орны мен 118 орта арнаулы оқу орнында шамамен 40 мыңдай адам білім алды.
5) Қазақстан ғылымының қалыптасуы
1920 жылы Қазақстанда зерттеу қоғамы құрылды. Қазақ АКСР Халық ағарту комиссариаты жанынан академиялық орталық ұйымдастырылып, ол қазақша жазуды жетілдіруге, алғашқы оқулықтарды құрастыруға және қазақ халқының тарихы мен этнографиясына қатысты еңбектерді басып шығаруға ықпал етті.
Маңызды кезеңдер
- 1926 — М. Е. Массон Әулиеатада қазба жұмыстарын жүргізді
- 1932 — КСРО Ғылым академиясының Қазақстандағы базасы құрылды (зоология, ботаника, кейін тарих секторы қосылды)
- 1935 — С. Асфендияровтың «Қазақстанның көне заманнан бергі тарихы» жарық көрді
- Соғыс қарсаңында 57 ғылыми мекемеде шамамен 1700 ғалым еңбек етті
6) Қазақ әдебиетінің дамуы
Қазақстанның мәдени мұрасында қазақ әдебиеті ерекше орын алды. Проза, поэзия және драматургия жанрлары кең өріс алып, жаңа шығармалар мен авторлар легі қалыптасты. Алайда сталиндік қуғын-сүргін әдеби үдерістің дамуын тежеді.
Проза
- С. Сейфуллин — «Тар жол, тайғақ кешу» (1927)
- Б. Майлин — «Азамат Азаматыч»
- Ж. Аймауытов — «Қартқожа»
- С. Мұқанов — «Жұмбақ жалау»
- С. Ерубаев — «Менің құрдастарым»
- Ғ. Мұстафин — «Өмір мен өлім»
Поэзия
- С. Сейфуллин — «Көкшетау»
- С. Мұқанов — «Сұлушаш»
- І. Жансүгіров — «Құлагер»
1935 — халық поэзиясының алыбы Ж. Жабаевтың 90 жылдығы аталып өтті.
Драматургия
- М. Әуезов — «Айман — Шолпан», «Түнгі сарын»
- Б. Майлин — «Жалбыр»
- Ғ. Мүсірепов — «Қыз Жібек», «Қозы Көрпеш — Баян сұлу»
- Ж. Аймауытов — «Мансапқорлар», «Ел қорғаны»
1934 (12–18 маусым) — Қазақстан жазушыларының I съезі өтті.
1936 — С. Сейфуллиннің әдеби қызметінің 20 жылдығы мерекеленді.
7) Қазақ кеңестік өнері: музыка, театр, кино және бейнелеу өнері
Бұл кезеңде халықтық музыка зерттеліп, театр мен кино өнері қалыптаса бастады. Сонымен бірге кітапхана ісі мен бейнелеу өнері де мәдени кеңістіктің маңызды бөлігіне айналды.
Музыка және орындаушылық дәстүр
Халықтық музыканы зерттеуде А. В. Затаевичтің еңбегі ерекше: ол 2300-ден астам халық әні мен күйін нотаға түсірді.
- 1925 — «Қырғыз (Қазақ) халқының 1000 әні»
- 1935 — «Қазақ халқының 500 әні мен күйі»
1925 — Ә. Қашаубаев Парижде өнер көрсетіп, күміс медаль иеленді; 1927 — Германияның Майн қаласында қазақ ән өнерін таныстырды.
Театр және кино
- 1922 — Қарқаралыда халық жыршыларының бәйгесі өтті
- 1926 — Қызылордада тұңғыш ұлттық қазақ театры ашылып, «Еңлік — Кебек» пьесасы қойылды (режиссері — Ж. Шанин)
- 1930-жылдар — «Жайлауда», «Түрксіб» деректі фильмдері, «Дала әндері», «Жұт» дыбыссыз фильмдері түсірілді (Ленфильм)
- Дыбысты кино — «Амангелді» фильмі түсірілді
Музыкалық ұжымдар, филармония және бейнелеу өнері
- 1934 — Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік оркестрі құрылды (жетекшісі — сазгер А. Жұбанов)
- 1936 — Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік филармониясы ашылды
- К. Байсейітова (1912–1957) — КСРО Халық әртісі атанды
- П. Г. Хлудов шеберханасы — сурет өнерінің орталығы болды; шәкірті Ә. Қастеев «Амангелді сарбаздары», «Түрксіб» туындыларын жазды
- 1939 — А. С. Пушкин атындағы кітапхана ашылды