Бізге патша боласындар

Жаһаншаның өсуі

Айтқанындай, тоғыз ай, тоғыз күн өткен соң ұл дүниеге келеді. Бала күн сайын өсіп, бір күнде бірге, екі күнде екіге, үш күнде үшке, сегіз күнде сегізге келгендей тез жетіліпті.

Жаһаншаны молдаға беріпті: бір айда әліппені тауысып, он төртке келгенде Құранды жаттап шығыпты. Кейін аңшылыққа баулиды. Он тоғыз жасқа жеткенде елді жинап, той жасап, патша өз орнына Жаһаншаны отырғызыпты.

Алтын киік және ант

Бір күні Жаһанша қырық уәзірімен аңға шығыпты. Ештеңе атып ала алмай қайтып келе жатқанда, үсті-басы қоңыраулы алтын киік кезігіпті. Жаһанша уәзірлеріне: «Киік кімнің үстінен қарғып өтсе, сол өзі барып ұстайды» — дейді.

Киік сөзді түсінгендей, тура Жаһаншаның үстінен қарғып өтеді. Жаһанша сертінен таймай, артынан қуып кетіпті. Киік бір дарияға жетіп, жүзіп өтіп кетеді. Жаһанша абдырап тұрғанында, бір балықшының қайығын көріп, мініп өтпек болады. Артынан алты уәзірі жетіп келіп, бәрі бірге қайыққа мінеді.

Арғы бетте киік шаршап жатыр екен. Жаһанша оны қылышпен ұрып, екіге бөліп алады. Бірақ қайық дарияның ортасына келгенде жаңбыр құйып, су тасып, ағыс оларды алып кетеді.

Жарты басты адамдар мен алтын қорған

Алыстан бір тау көрініп, соған тоқтайды. Жаһанша екі уәзірін «барып, айналаны барлаңдар» деп жібереді. Олар түрлі жемісі мол жерге тап болады. Бірақ жеміс алып жатқанда жарты басты адам көріп қалады. Аз уақытта солар көбейіп, бұларға тас ата бастайды. Бұлар қайыққа мініп қашады.

Қашып бара жатып тағы бір тау көреді. Төбесінде алтын қорған тұр екен. Сол жерге түсіп, қорғанға кірсе, патшаның тағы көрінеді. Шаршап келген жетеуі сонда ұйықтап қалады.

Қояндар елі және қашу

Оянса, жан-жағы қоянға толып кетіпті. Бір қоян: «Біздің патшамыз жоқ. Сендерді жібермейміз. Бізге патша боласыңдар!» — дейді. Амалсыз келісіп, олар қояндарға патша болып жүре береді.

Бір күні аңға шығамыз деп, тоғайға келеді. Үлкен аңдар ұмтылғанда, мылтықпен қағып түсіреді. Сол маңда жазуы бар үлкен тас жатады. Оқып қараса:

Уәзірлері: «Төрт жағымыздың бәрі де қауіпті. Тез қашпасақ болмайды» — дейді. Жаһанша: «Күнбатысқа қашсақ құтылармыз» — деп шешеді.

Сол түні қояндарды араққа тойдырып, әбден мас қылады. Жетеуі жеті жүйрік атқа мініп, қашып шығады. Бір күндік жерге барғанда қояндар соңдарынан қуып жетеді. Бір төбеден қараса, қояндар мен құмырысқалар өзара ұрысып жатыр екен. «Пәледен құтылдық» деп, қаша береді.

Бірақ жол ауыр болады: алты уәзірдің аттары болдырып өліп, кейін өздері де аштан қаза табады. Ақыры Жаһанша жалғыз қалады. Көп ұзамай аты да өліп, өзі жаяу қаңғып кетеді.

Құрғап қалатын дария және қатып қалатын қала

Жолда алдынан дария шығады. Ар жағынан қала көрінеді. Жаһанша шешініп, жүзіп өтпек болғанда, бір адам айқайлап: «Бұл дариядан бүгін өте алмайсың. Ертең суы қайтады, сонда өт» — дейді.

Ертеңіне тұрса, расында суы тартып қалыпты. Өтіп қалаға барса, адамдардың жартысы қатып қалған. Жаһанша мән-жайды сұрағанда: «Кесірлер жұма күні де балық аулап, тыйымды тыңдамады. Содан су бір күн ағып, бір күн тартылатын болды; халық та бір күн қатып, бір күн жібіп жүретін болды» — деп түсіндіреді.

Базардағы уәде және бір сағаттық жұмыс

Жаһанша «осында күн көре аламын ба?» деп сұрайды. «Көресің» дейді. «Базар қашан?» — «Ертең». Ертеңіне базарға барса, біреу жар салып жүр: «Бір сағат жұмысымды істеген адамды қырық күн бағамын, қырық күн алтын беремін!» Көпшілік сенбейді. Жаһанша: «Мен істеймін» — дейді.

Оны сарайға алып келеді: ішінде патша отыр, бір жағында қызы, бір жағында келіні бар. Патша мүсәпір деп аяп, тамақтандырып, киіндіреді де, қырық күн бағыпты. Қырық күн толған соң: «Енді бір сағаттық жұмысыңды істе» — дейді.

Жылқы терісінің ішінде — таудың басына

Жаһаншаға ат мінгізіп, патша өзі де, уәзірі де аттанады. Бір жылқыны сойып алып, таудың етегіне келеді. Патша сойылған жылқының терісін көрсетіп: «Соның ішіне кіріп жат. Не білсең, не түс көрсең — маған айтасың» — дейді. Жаһанша келісіп, терінің ішіне кіреді.

Кенет бір күш көтеріп тастағандай болады: құстар оны терісімен қоса таудың төбесіне шығарып тастапты. Жаһанша «енді қалай түсем?» десе, патша: «Төбедегі тасты төмен лақтыра бер» — дейді. Тас біткенді тастатып алған соң: «Енді сені түсірмейміз, осы жерде қаласың» — деп кетіп қалады. Сөйтсе, патша таудың басынан алтын түсіретін мысты алып кететін екен.

Жаһанша айналасын кезсе, өліп жатқан адамдардан басқа ештеңе көрмейді. Жылап жүріп шаршап ұйықтап қалса, түсінде біреу: «Оң жағыңа қарай домаласаң құтыласың» — дейді. Оянып, оң жағына қарай домалап түседі. Қолы-аяғы сыдырылып, терісі жарылып, әрең тұрады.

Жолда бір құдық кезігеді. Соған шомылса, жарақаттың бәрі жазылып, баяғы қалпына келеді.

Құс патшасының сарайлары

Жаһанша бір қорғанға кірсе, құс патшасы отыр дейді: басы адамға ұқсайды, аяғы құстікі. Құс патшасы: «Балам, сені жел ұшырып келді ме, су ағызып келді ме?» — деп сұрайды. Жаһанша басынан өткенін түгел айтады.

Құс патшасы: «Ертең сені бір құсқа мінгізіп, еліңе жіберейін» — дейді. Бірақ көп ұзамай қағаз келіп, патшаның ағасы той қылмаққа шақырыпты. Құс патшасы: «Саған қырық сарайдың кілтін қалдырам. Отыз тоғызына кір, ал соңғысын ашпа: ашсаң, басың пәлеге қалады» — деп ескертеді.

Тыйым салынған сарай және пері қыздар

Жаһанша қызығып, тыйым салынған сарайды да ашып көреді. Ішінде үлкен су, бір жағында тақ, бір жағында алтын шылапшын мен алтын шөміш тұрады. Жаһанша жасырынып жатады.

Бір кезде үш құс келіп, үшеуі де «адам иісі шығады» деп сезеді. Үшеуі сілкініп, үш қызға айналып, суға түседі. Жаһанша оларды көріп талып қалады. Үш күннен соң құс патшасы келіп, сарайларды қарап, Жаһаншаны таба алмай, әлгі сарайды ашса, Жаһанша аузынан ақ көбік ағып жатыр екен. Патша аузына су тамызып, тірілтіп алады.

Жаһанша: «Маған сол қыздардың кішісін алып беріңіз» — дейді. Құс патшасы: «Олар жылына бір-ақ рет келеді, пері болады. Келесі келгенде кішісінің киімін алып қой; қанша жалынса да берме» — деп ақыл айтады.

Келесі жылы үш қыз тағы келеді. Жаһанша кішісінің киімін алып, бермей қояды. Екі үлкені ұшып кетеді. Құс патшасы келіп: «Болды, екеуіңді қосып қоямын» — дейді. Қыз көнеді.

Құс патшасы Жаһаншаға: «Бұл киімді бала туғанша берме» — деп тапсырады да, үлкен құсына мінгізіп, екеуін еліне жеткізіп тастайды.

Киімнің иісі және айырылысу

Еліне келген соң атасы қуанып, ел жинап той қылады. Бір күні Жаһанша өз киімін киіп, қыздың киімін темір сандыққа салып қояды. Бір күні қыз үй сыпырып жүріп, киімінің иісін сезіп, сандықты тауып алады. Сандықты бір теуіп сындырып, киімін киеді де, сілкініп құсқа айналып, үйдің төбесіне шығып, Жаһаншаны күтеді.

Жаһанша келгенде: «Жаһанша, мен кеттім» — деп ұшып кетеді. Жаһанша сол жерде талып қалады.

Ем қонбаған дерт және соғыс

Атасы жұртты жинап: «Кім баламды жазып берсе, бастан-аяқ алтын шашамын» — дейді. Біреу: «Қырық патшаның, қырық байдың қызы келіп өлең айтса, сонда түзеледі» — деп кеңес береді. Бірақ Жаһанша оңалмайды.

Сол арада елге жау тиеді. Патша екі мың әскермен соғысқа аттанады. Бір мезетте Жаһаншаға жан бітіп, есін жиып, бір уәзірін ертіп ұрысқа шығады. Жолда екеуі дем алып, ұйықтап қалады. Жаһанша оянып: «Мен ұрысқа барғанда не бітіремін?» — деп ойланып, пері қызды іздеуге бел буады.

Із кесу: құстар патшаларының кеңесі

Жаһанша құстың патшасына қайта келіп, болған жайды айтады. Құс патшасы: «Мен білмеймін. Менің ағам бар, сол білуі мүмкін» — деп хат жазып, құсына мінгізіп жібереді.

Ағасына барса, ол да құстарынан сұрайды. Сонда ақ кәрі құс: «Кішкене күнімде әкем тамақ іздеп кеткенде, перілер ұстап қалған еді» — дейді. Ағасы: «Онда әкеңді ұстап қалған жерге апарып таста» — деп бұйырады.

Құс оны айдалаға әкеліп тастайды. Жаһанша тағы да жалғыз қаңғырып қалады.

Пері елі: өкініш және қайта табысу

Сол кезде қашып кеткен пері қыз өз еліне жетеді. Әке-шешесі оны сөгіп: «Сен сондай патшаның баласын тастап келгенің бола ма?» — дейді. Екі жүз періні жинап, Жаһаншаны тауып келуге жұмсайды.

Бір пері Жаһаншаны тауып, аты-жөнін біліп, перілер еліне алып келеді. Той жасалады. Кейін қыз бен Жаһанша екі жүз перімен бірге өз еліне қайтады.

Шешуші ұрыс және мұрат

Ол кезде атасы жаумен соғысып жатыр екен. Жаһанша перілерге: «Мынау — атамның әскері, анау — жау» — деп көрсетеді. Екі жүз пері жауға қарсы шығып, дұшпанның бәрін қиратып тастайды.

Сөйтіп ел аман қалады. Той жасалып, Жаһанша пері қызын алып, жауын жеңіп, әкесімен бірге мұрат-мақсатына жетіпті.