Қыздың ірге бермеген ашықтығы мен шешендігі жігітті жеңді
Шілденің шаңқай түсі
Шілденің ыстық күні. Шаңқай түс. Аспан ашық, тап-таза. Төбеге көтерілген қызулы күн жерді қуырып, өзгеше жарқырап, шақырайып тұр. Күшті жарық көзді ұялтып, еріксіз жұмғызғандай. Қызуы жайылған ауа тұншықтырып, шаңытқан. Тынысты ауырлатып, бойды мең-зең қылып әлсіретеді.
Осындай бірқалыпты, айнымай шыжыған ыстықта анда-санда білінер-білінбес ыстық леп соқса, адам сол тынышсыздықтың өзінен-ақ салқынға ұмтылғандай болады. Бұл шақта азғана саяны, көбіне, үй ішінен ғана табасың. Әсіресе салқыны мол — үлкен ақ үйлер: есігі түріліп, түңлігі еңкейтіліп, желге қарсы ашылғанда ғана дене бір сәт тыныстап қалғандай.
Жайлау көрінісі
Қоныс
Жайлауға жаңа жеткен ел жіңішке өзеннің бойына шалғынды жерді қуалап, жағалай қонған.
Көктау
Көз ұшында, сары даланың шетінен жотасы көрініп, иректеліп созылып жатқан Көктау жатыр.
Өзен мен адыр
Өзеннің солтүстігі — ұзын сары адыр. Кей жері кезең болып үзіліп, кей жері қабатталып бұйраттанады. Өзен сол адырды кенерлей ағып, таумен бірге айырылып жатады.
Сары дала мен сары адырдың арасындағы жіңішке өзен — екі жағасын көк жиектеген шалғынымен, жағалай қонған ақ ауылымен, жыбырлаған төрт түлігімен, әр жерден бұраңдап көкке көтерілген көгілдір түтінімен дүниенің ажарын ашып тұрғандай.
Байбосын қажының ауылы
Өзен бойындағы ауылдардың күнбатыс жақ шетіндегі — Байбосын қажының ауылы. Бұл ауыл өзгелерден гөрі көбірек жайлылық іздегендей: өзеннің суы мол, шалғыны қалың жеріне қонған. Бір жағынан, ешкімді маңына жолатпағандай, өрісін кең ұстап, беті ашықта оқшау отыр.
Үйлер
- 11–12 үй шамасында.
- Төртеуі — үлкен ақ үйлер.
- Бірі — байдың өз үйі, екеуі — балаларыныкі.
- Төртіншісі — жаңа киізден тігілген, сырты манатпен оюланған бес қанат ақ отау — ұзатылатын қыздың үйі.
- Қалғаны — малшы-қосшының үш-төрт қанат жыртықтау қара үйлері.
Мал мен ыстық
Ауылдан екі жүз қадамдай жердегі көгалда үлкен желі тұр: байлаулы құлындар ғана амалсыздан сонда. Ірі жылқының көбі өзенге түсіп, екі-үш жерге топтанып, үйездеп тұр. Ыстықта шыдамды жылқының өзі мең-зең болады: көкбас сона мен бөгелек мазасын алып, суды аяғымен шылпылдатып, құйрығымен сабалап, тыным таба алмайды.
Ыстық-суыққа бірдей шыдамы жоқ сиырлар даладан оқыра қуып келсе де, ауылдан да тыныштық таппай, аласұрып жүреді. Сәйгелдің ызыңы естілсе-ақ, көзі аларып, құйрығын шаншып, жан-жаққа бытырай жөнеледі.
Сауық үстіндегі ауыл
Байбосын ауылы кешеден бері әдеттегіден көңілдірек. Кеше екіндіде келген бес-алты кісі күйеу ауылдың қызығын арттырып, қыз-келіншек, бала-шаға, бозбаланың да желігін қоздырғандай. Жақын ауылдың қыдырмашылары да күйеулерге сәлем беруге ағылып келіп, ауылдың қара-құрасын көбейтіп жүр.
Ақ отаудың іші
Байдың келіндері мен жақын ауылдың қыз-келіншектері таза киініп, күйеулер отырған ақ отауға ерсілі-қарсылы кіріп-шығып, даурығып, қалжың айтып, дамылсыз күліп, бірін-бірі қалжыңмен қағысып өтеді.
Қыдырып келген жұрт та таңнан қозғалмай отырып, әлденеше тегене қымыз ішіп қызған. Бірін-бірі мұқап қағытып, мысқылдап күліседі; кейде қызыл кеңірдек болып, болымсызға дауласып та кетеді.
Сырттағы үлкендер
Күйеулердің үстіне кіруге лайық көрмеген үлкендер ауылдың алдындағы өзен жағасына таман барып, көк шалғынның үстіне көйлекшең отырып, салқындап әңгіме құрып отыр.
Көп у-шу арасында анда-санда домбыраға қосылып, жіңішке дауыспен шырқалған Матайдың салмақты әні де естіліп қояды.
Қонақтың салмағы: Қасым мен Оспан
Ауылдың ажары мен үлкендердің ықыласына қарағанда, бұл күйеулер қадірлі қонақ. Оның бір себебі — күйеу болып отырған Қасым осы елдің көрші болысы Қызылшілікте жаңадан сайланған болатком бастығы еді. Ел ішінде «аталы ауылдың баласы» атанған жігіт биыл ел тізгінін ұстағанмен, ерекше батыр не өнерлі болмаса да, «ата аруағын сыйлаған жұрт» соны болыс қылған.
Екінші себеп — Қасымды сайлатқан нұсқаушы Оспанның қоса келуі. Оспан осы маңайдағы бірнеше болысқа келген сайлаушы: шала оқыған мұғалім болса да, өзінше «өнермен жетілген» саналады. Ұлықтықты ұқсата білетін, сый-сияпатты жақсы көретін мінезін Қасым аңғарып, әдейі қасына ерткен.
Қасымның кескіні
Қасым қырықтар шамасында. Бетінде шешектің анық таңбасы бар — шұбар. Қоңқақ мұрынды, маңдайы бітеу, селдір қара сақалды, зор денелі аңсағай жігіт.
Орамды, елді еліктірер тілге аса жүйрік емес. Бірақ Оспанды үнемі «төре» деп құрметтеп, айтқанының бәрін «құп» деп мақұлдай беретін мінезімен-ақ жағымпаздана күтеді.
Оспанның жүрісі
Таңертеңгі шайдан соң Оспан «гулять жасау керек» деп, қыр адамдарының бір орында ұзақ отыратын мінезін сөгіп, сыртқа шықты. Бірақ ыстықтан қайта кіру ыңғайсыз көрініп, шабарманы мен тағы бір-екі жігітті ертіп, ауыл ішін бұрын көрмегендей тамашалап жүрді.
Жусап жатқан қой да, оқыралаған сиыр да «тамаша» көрінді. Желіде жатқан құлындарды көріп: «Ыстықтап жатыр-ау, байғұстар! Әй, қазақ деген қандай жестокий!» — деп, бір сәт «ойшыл» кейіп танытты. Құрт қайнатып жатқан кемпірге: «Өндіріс осы ғой», — деп күлімсіреп тіл қатты. Қасындағы жігіттер оның сөзін қуаттап, мысқылдап күліп қойды.
«Бостандықтың заманы»: Қасымның уайымы
Сейілден қайтқанда Қасым Оспанды оңашаға шақырды. Ауылдан қырық-елу қадамдай ұзап, көгалға жайғасып отырып, сөз бастады. Айтары — өз жайы.
Қасымның сөзі
Ол Байбосынның қызын жаңадан айттырып, ата-анасы келісіп, қалың малдың біразын да алып қойғанын айтты. Бірақ қыз: «Қатын үстіне тимеймін. Ырза емеспін. Бостандықтың заманы — өзім сүйген адамға тиемін. Оның жасы да үлкен!» — деп қасарысып отыр екен.
«Сайлаушыға барамын, сотқа беремін» деп те қоқан-лоқы айтатын көрінеді. Сол себепті күйеулер жаққа шақыртса да келмей қойған. Қасым Оспанға үміт артып, қызбен сөйлесіп, «ақымақтық қылма» деп тоқтатуды өтінді.
Оспан аз ғана ойланып отырғансып: «Жарайды, сөйлесейін. Мұнысы қисынсыз екен. Қанша бостандық дегенмен, қазақтың қазақшылығына лайықсыз істің орны жоқ», — деді. Қасым көңілденіп қалды.
Жәмила: сұлу да өткір
Қалыңдық бұлар отырған үйге келмеген. Сондықтан Оспан қыздың түрін әлі көрмеген еді. Ол күйеулер үйінен өтіп, қыз отырған кіші отауға таяғанда қалтасынан тарағын алып, сыртта тұрып шашын тарап, қоразданып, қақырынып барып кірді.
Үй оңаша екен. Оң жақтағы биік төсектің алдында машинамен іс тігіп, қалыңдық Жәмила жалғыз отыр. Басында оқалы қара тақия. Жаңа тараған қара шашы мен ақ жүзіне жарасып тұр. Бет ұшындағы жұқалаң қызылы, мөлдір қара көзі, қырлылау мұрны — бір көргенде-ақ сұлулығын танытады. Орта бойлы, толықтау денесіне киген ақ көйлегі мен жасыл пүліш кәмзәлі мінсіз үйлескен.
Алғашқы әсер
- Жәмила — қымсынбайтын, өз ойын жасырмайтын.
- Оспан — «төре» қалпын сақтағысы келсе де, сөзден сүрінеді.
- Кездесу — бірден күш теңсіздігін сездіреді: бір жағында билік, бір жағында ерік.
Сөз сайысы
Оспан қалжыңға салған болып отырып, түпкі сөзін айтты: ата-анасы атастырып қойғанын, күйеуінің «бір елдің болысы, ұлығы» екенін айтып, «тимеймін деу лайық па?» деп қысым жасады. Соңында себепсіз күлімсіреп, мырс етті.
Жәмила сабырмен, бірақ өткір қайырды: «Бұл өз ойыңыз ба, әлде Қасымға еріп келген соң жолдастығын ақтайын деп айтып отырсыз ба?» — деді. Артынша: «Әйелге бостандық әперетін сіздер десек, өзіңіз бұны айтқаныңыз дұрыс па?» — деп, Оспанның өзіне қарсы дәлелін өз аузынан қайтарды.
Оспан «жеңгетай деп обижать етесіз» деп шамырқана сөйлегенде, Жәмила: «Олай болса, жөніңізге көшіңіз. Жасыңызға, орныңызға, түсіңізге қарағанда, бұл сөз лайық па — соны ойлаңыз», — деді. Осы жерде Оспан біржолата тосылып, төмен қарады.
Жасырын уағда
Бірақ жеңілген сөз Оспанның намысын қайрамай, керісінше, қызға деген құрметін күшейтті. Ашық мінезі мен шешендігі жігіттің көңілін басқа арнаға бұрды. Жәмила да оқыған жігітті алғаш көргендіктен, орысша сәнді киінгеніне, ажарлы жүзіне өзгеше назар аударғандай болды.
Әңгіме бірте-бірте жуасып, екеуі жақындаса түсті. Оспан дағдылы әдетіне салып, тілек айтуға көшті. Жәмила қысылған жоқ — көп естіген сөздің бірі екенін жымиысынан аңғаруға болатын.
Жәмиланың талабы
Жәмила: «Сөзіңіз жерде қалмас. Бірақ менің де тілегіме өзіңіз табылыңыз. Біздің жақындығымыз аз күндік болмасын. Лайық көрсеңіз, өмірлік жолдас болайық», — деді.
Оспан бөгелместен: «Енді байлау осы болсын: сен — менікі, мен — сенікі», — деп кесіп айтты. Уағдадан соң екеуі қалай қосылудың жөнін байласты: Оспан аз күнде ел ішіндегі жұмысын бітіріп, қалаға қайтқанда жолшыбай келіп, Жәмиланы алып қашпақ. Ал Жәмила Қасымға «тимеймін» деген сөзін қайталап тұратын болды.
Тойдың бұзылуы
Бұл оқиғадан кейін Оспан Қасым күйеуге жұбатарлық шын сөз айтпады. «Көп сөйлестім, тәуір-ақ көндірмек болып айналдырып едім — болмады. Енді бабын таба алмадым…» — деп, жалтарған сөзбен ғана тоқтады. Қасым сенер-сенбесін білмей, үнсіз қалды.
Ауылға тараған хабар
- Сол күні-ақ Жәмиланың «тимеймін» дегені төңіректегі ауылдарға жайылды.
- Әке-шешесі ұялса да, зорлық жасауға бата алмады.
- Ертең болады деген той тоқтады.
- Кешеден бері желіккен жастардың дауысы басылып қалды.
- Күйеу жағы түн ішінде ақылдасып, еліне қайтпақ болды.
Қыздың әкелері ағайын-туыс пен жақындарын жиып, қайта-қайта адам салып сөйлестіргенімен, Жәмила көнбеді. Ақыры күйеулерге кісі жіберіп: «Қызымыз әзірше тентектеніп тұр. Он бес күн рұқсат беріңіздер, соған дейін тиямыз. Он бес күннен соң қайта келіңіздер», — деп қолқа салды. Күйеулер осыны малданып, қайтып кетті.
Қашу түні
Арада төрт-бес күн өткенде, уәде етілген түнде Оспан шабарманымен бірге Байбосын ауылының сыртындағы кішкене төбешіктің түбіне келіп, үш ат жеккен трашпеңкемен күтіп тұрды. Ел сезіп қоймасын деп, Байбосын ауылынан қайтқан соң да Қасымның ауылында жатып, жүрісін мүлде сезіксіз қылған.
Қараңғы түнде жұлдыз ғана жылтырайды. Ұйқыдағы ауыл жақтан дыбыс жоқ. Кейде түрегелген ірі қараның өзі келе жатқан кісі секілденіп көрінеді. Ақыры бір сәт шолпының сыңғыр еткен үні естілгендей болды.
Кездесу
Аздан соң қараңдап, ақырын сөйлесіп келе жатқан екі адам көрінді. Жәмиланы шығарып салуға жеңгесі Айша еріп шыққан екен. Ақ көйлек киген Жәмила басына қара шапан жамылып, жеңгесін ертіп, жігіттердің қасына келді.
Азғана тіл қатысып, бәрі бірдей Айшамен қоштасып, қара жолға түсті. Қала бұл жерден жүз шақырымдай еді. «Жұрт тұрып құлақтанғанша, жетіп те қаламыз», — деп ауылдан ұзай бере атты қатты айдап, қашқындар зымырап кете барды.
Елдің абыржуы
Ертеңінде түс мезгілінде-ақ қыздың кеткені белгілі бола бастады. Байбосын ауылы кіммен кеткенін білмей састы. Сол күні кешке бұл хабар Қасым ауылына да жетті. Ал істің төре Оспаннан болғанын жұрт тек келесі күні ғана білді.