Таза ақырып тұр ғой өзі
Жазғы науқан және күтпеген дабыл
Бұлардың жазғы демалысқа шыққандарына біраз уақыт болған. Жаз бойы бірін-бірі қуалап келетін науқандық жұмыстардың бірі — қой қырқу да аяқталды: бірде Аман қой жықты, бірде қой қырықты. Енді бірер күннен соң шөп шабу басталмақ. Екеуі соны күтіп жүрген.
— Биыл қар кеткеннен кейін тамшы тамбай қойды емес пе? Шөптің шығымы нашар сияқты, — деді Аман. Сөзі аяқталмай жатып, қастарына келіп тоқтаған жүк машинасынан әлдекімнің даусы гүр ете қалды:
— Кәне, мініңдер машинаға! Өрт жанып жатса, бұлар көшеде сенделіп жүр!
Екеуі қорапқа мінген бойда-ақ машина жүйткіп кетті. Көп ұзамай өрттің жалыны көрінген жерге де жетті.
Өрттің екпіні: Қопалыға қарай
Тұтаса жанған өрт адыр-қырқаны да, жазық алқапты да аямаған: шоқ-шоқ терек-талды отты тілімен жалмап, жалын Қопалыға қарай ырғып барады. Ал Қопалы — бір кезде Көпшілік атанған колхоздың, қазір бұлар тұратын бөлімшенің шабындық алқабы. Ол өртенсе, жазғы еңбектің берекесі кетпек.
Қырдың селеуі мен қылтанағын қырып, өрттің жолын кесуден басқа амал жоқ екенін бұлар бала болса да білетін.
«Өшіру керек»: жауапкершіліктің салмағы
Машинадан түсе сала әлгі әмірлі адам:
— Ал, кәне, түсіп, ана өртті сөндіріңдер!
Екеуі аңтарыла қалды.
— Немен өшіреміз? — деп сұрады.
— Е, сендер де... Немен өшіргендерің қалай? Үстеріңдегі костюмдеріңді шешіп, сонымен сөндіріңдер!
Біреу: «Аға, олардың костюмдері не болады, одан да маңайдағы ауылдардан киіз не сыпырғыш әкелейік», — дегенде әлгі кісі келісердей болды да:
— Дұрыс. Сен сөйт. Ал сендер шамаларың жеткенше өшіре беріңдер, — деді де кабинаға қарай бұрылды.
«Аға, сіз қалсаңызшы», — дегенге ол жүргізушіге алара қарап:
— Өкіл мен бе, сен бе? — деп ақырып жіберді.
Жолдыбай Аманға жақындап:
— Мынауың кім өзі? Таза ақырып тұр ғой.
— Е, оны қайдан білейін. Жүр, өртті өшірейік, — деді Аман.
Түтін, ыстық және қоршауда қалған сәт
Өрт қалың қараған өскен өзекке келіп тірелген екен. Екеуі өкілдің айтқанындай костюмдерін шешіп, отты сабалап өшіруге кірісті. Бірақ ащы түтін мен ыстық леп бет қарып, шыдатпайды: көз жасаурайды, қақалып-шашалып, тыныс тарылып, бас айналады.
Лаулаған өрт пен күннің аптабы қосылып, екеуі пор-пор терлеп, естері шыққаны сонша — бір-бірінен алыстап кеткендерін де байқамай қалды.
— Жолдыбай! Жолдыбай! — деп Аман қыстыға айғайлады. Әдетте жаңғырығып кететін тау ішінде, өрттің гүрілі әлсіз дауысты жұтып қойғандай.
Қауіптің ең қалың жері
Жолдыбай қараған аралас тобылғының арасындағы отты өшіремін деп жүріп, қоршауда қалып бара жатқанын кеш аңғарды. Өрт сабалап жүрген костюмін де түте-түте қылып, түгі қалмай барады. Ол біресе олай, біресе былай жүгіріп, титықтап, даусы қарлығып, көзіне ыстық жас толды.
Аманның шешімі: бір сәттік байқампаздық
Аман өрт ішінен әзер шығып, айналасына барлай қарады. Кенет ағаш түбірлерінің арасында әлдекім тастай салғандай жатқан бұтақтарды көрді. Солай қарай жанұшыра жүгіріп, өздері өртке алғаш кірген тұсты таныды.
Жапырағы әлі қурап үлгермеген екі ірі бұтақты қолына алды да, «Жолдыбай осы маңда шығар» деген оймен құстай ұшты. Көмек сұраған даусын естіген сәтте, қолындағы қос бұтақпен жалынды сабалап өшіріп, ақыры Жолдыбайға жетті.
Әбден әлсіреп, құлауға шақ тұрған Жолдыбайды өрт ішінен сүйреп алып шығып, қауіпсіз жерге жеткізді. Екеуі де дем алып, үнсіз отырып қалды.
Жел өзгерсе…: қорқыныш пен сабыр
Күн ұясына таяғанда Аман:
— Жолдыбай, дем алдың ба? Енді қозғалайық.
— Қайда барамыз? Жата берейікші.
— Жоқ, жата беруге болмайды. Жел бағыты өзгерсе, өрт осылай қарай бет бұруы мүмкін.
Кішкентайынан үй шаруасына араласпай, «ақ саусақ» болып өскен Жолдыбай әлжуаз, ең бастысы — қорқақтау еді. «Өрт осылай қарай беттеуі мүмкін» деген сөзді естігенде, орнынан атып тұрып:
— Кеттік! Қане, кеттік! — деп асығып-аптығып кетті.
Аман оны тежеді:
— Тоқта. Әуелі бағытымызды анықтайық. Ұмытпасам, анау шоқының арғы бетінде бір ферма болушы еді. Не де болса, солай қарай барайық.
Артынан сүйретіле ерген Жолдыбай күңкілдеп келеді:
— Алаңғасар, әңгүдік неме… Саған еріп жолда қалып жүрмесем жарады.
Күтпеген кездесудің жұбанышы
Сол сәт Аман кенет:
— Ойбай, Жолдыбай, ананы қара! Тура бізге қарай беттеп келеді!
Өрттен үрейі ұшқан Жолдыбай қалтырап:
— Құрыдым, Аман… құтқара гөр… Өрт құрғыр, енді алдымыздан шықты ма?! — деп еңіреп жылап жіберді.
Аман оның құлағына сыбырлады:
— Жоқ, өрт емес. Шәмен апам — Мұқаң ағамыздың бәйбішесі. Көз жасыңды тый, ұят болады.
— Шәмен апа бұл жақта қайдан жүр?
— Тек, ақырын. Осы маңайда тұрады.
Мұқаң ағамыздың қайтыс болғанын да Аман еске салды: «Көңіл айт». Жолдыбай үнсіз бас изеді.
Шәмен апаның мейірімі: айран, ақ төгу, ақ тілек
Жақындап келген Шәмен апа екеуінің күйін көріп, дауыстап еңіреп жіберді:
— Ойбай-ау, қолдарыңды, беттеріңді от шалған ба? Құлындарым-ай, қып-қызыл оттың ішінен аман шықтыңдар ма? Құдай сақтаған әйтеуір…
Біраздан соң көлдей орамалымен көз жасын сүртіп, үйінен ала шыққан мұздай айранын құйып берді.
— Іше беріңдер. Бұрынғының жолы ғой: өрттің алдынан ақ төгейін, — деді де өрт жанып жатқан жаққа беттеді.
— Апа, әуре болмаңыз, — дегендеріне қарамай, қазан көтерді.
Аман дамыл таппай, дала-үйдің арасында зыр жүгіріп, отын-су тасуға көмектесті. Ал Жолдыбай болса сілесі қатып, шаршағанын сылтау қылып жата берді. Дастархан жайылып, шай дайын болғанда ғана басын көтеріп, төрге қарай жылжыды.
Өкілдің мінезі: өрт үстіндегі өркөкіректік
Жолдыбай сұрақ қойды:
— Сіз біздің өрт сөндіруге келгенімізді қайдан білдіңіз?
Шәмен апа бөлімше меңгерушісін таситын жүргізушінің соғып кеткенін айтты. Таңертең адамдарды өртке жеткізіп, ауылға қайтып бара жатып, осы үйге кірген екен. Қасындағы өкілі есіктен аттай сала, өктем сөйлепті:
— Бәйбіше! Бүгін осы үйде түстенемін. Мен қазы-қартаны жақсы көремін. Есіңізде болсын.
— Біз кеттік. Бөлімше орталығынан тағы кісі әкелеміз. Менің тапсырысымды ұмытпаңыз, — деп машинасына мініп кетіпті.
Түс ауа бере қайта жеткен. Жүргізуші болса:
— Аға, сіз жайғасып отыра беріңіз. Мен балаларға өрт сөндіретін құрал-сайман мен су апарып келейін, — деген.
— Жоқ. Сен менімен бірге боласың. Тамақтан соң ауданға барып, өрттің жайын райкомға хабарлауым керек, — депті өкіл.
«Балалар…» деген сөз аузына ілінгенде, өкіл жүргізушінің бетін қайтарып, қорқытып тастаған. Содан жүргізушінің де үні өшкен.
Шәмен апаның уайымы
— «Балалары» кім болды екен деп сұрауға да қысылдым. Ұрысып жүре ме деп имендім, — деді Шәмен апа. — «Бұлар 12–14 жастағы оқушы балалар ғой, өрт сөндіре алмайды» десем де, алып келді. Өздері жанып кетпесе жарар еді…
Сендер кеткен соң шай қою үшін үйге кірсем, өкіл қорылдап ұйықтап жатыр екен.
Жалғыз үйдің тынысы
Сол кезде далада иттің абалап үргені естілді. Шәмен апа мен Аман есікке беттеді.
— Құдай-ау, жалғыз үй қалғаннан бері ит те мазамды алды. Ұшқан құсқа да үріп, түнгі ұйқымды төрт бөледі. Ағаларыңның басын көтердік. Енді көшуге көлік тосып отырмын, — деді Шәмен апа төсек салып жүріп.
— Інілеріңді айттым ғой: апасы мен жездесі Баянға алып кеткен, — деп қосты.
Естияр сөз: бала демей, ел демеу
Таңертең сиырын сауып келіп, үйге кірген Шәмен апа қонақтарының әлі ұйқыда жатқанын көріп: «Шаршаған ғой», — деді жай ғана. Екеуі де өсіп, ержетіп қалыпты. Әсіресе Аман…
Шәмен апа жүргізушінің сөзін еске алды:
Аманның ұстанымы
«Олар 12–14-тегі балалар ғой, өрт сөндіре ала ма?!» дегенде Аман: «Ағаның мұнысы дұрыс емес. Елдің шеті өртеніп жатқанда, біз баламыз деп қалай қарап отырамыз?» — деген еді.
— Тәңірім-ау, бұл естияр адамның сөзі ғой… Иә, естияр адамның сөзі, — деді Шәмен апа күбірлей сөйлеп. Жүзінен бір түрлі ризашылық байқалды.