Кішкене шопан
Ертеде бір өлкеде өте ақылды да ақкөңіл патша өмір сүріпті. Оның жаһанда жалғыз ұлы болыпты. Патша ұлын жанынан да артық көріп, бар махаббатын соған арнаған екен.
Мұны білетін сарай маңындағы адамдар патшаға жағыну үшін кішкентай бекзаданы тоқтаусыз мақтай беріпті: бірі «жер жүзінде бұдан әдемі бала жоқ» десе, енді бірі «дүниедегі ең ақылдысы осы» деп жұртты иландыратын. Тағы біреулер оның «қабілетін» мақтаудан жалықпайды екен.
Жалған мақтаудың алғашқы салдары
Уақыт өте келе бекзада айтылғанның бәріне сеніп, «менен ақылды да, менен қабілетті де ешкім жоқ» деп ойлайтын болыпты. Бұл сөз патшаның құлағына тигенде, ол қатты қайғырыпты.
Патшаның «дәлел іздеу» жолы
Патша ұлының шынымен өзгелерден жоғары екенін анықтағысы келіп, балалар арасында жиі-жиі сурет салу, әңгіме айту, ән айту жарыстарын ұйымдастырыпты. Алайда әділқазылар патшаға жағыну үшін жүлдені үнемі бекзадаға беретін.
Ат жарыстарында да сол әдет қайталаныпты: қазылар басқаларға «бекзададан озып кетпеңдер» деп ескертіп, бас жүлдені тағы да соған ұстатқан. Ақыры патша да «ұлым бәрінен жоғары екен» деген жалған сенімге еріп кетіпті.
Сыбызғы үні және жаңа таныстық
Бір күні патша қырға серуендеуге шығыпты. Сол сәтте құлағына жағымды сыбызғы әуені жетеді. Әуеннің көркемдігі соншалық, патша шыдай алмай дыбыс шыққан жаққа беттепті.
Барса, бір кішкентай шопан бала малын бағып отырып сыбызғы тартып отыр екен. Патша оған: «Сыбызғыны керемет тартады екенсің, менің ұлыма үйрете аласың ба?» — деп сұрайды. Шопан болса: «Әрине, қуана-қуана үйретемін» — деп жауап береді.
Патша шопанды сарайына алып келіпті. Екеуі тез тіл табысып, достасып кетеді. Шопан бекзадаға сыбызғы тартуды үйрете бастапты.
Қабілет емес, еңбек
Бекзада қанша тырысса да, сыбызғыны шопан сияқты шебер тарта алмапты. Бір күні ол ренжіп: «Сен маған жақсы үйрете алмайсың!» — деп айқайлайды.
Шопан сабырмен: «Мен жақсы үйретіп жатырмын. Бірақ мұны меңгеру үшін уақыт керек. Бірден үйрету мүмкін емес» — дейді.
Мақтанның сынға түскен сәті
Бекзада өзіне тән тәкаппарлығын қайта көрсетіп: «Мен басқаларға ұқсамаймын. Бәрін тез үйренемін. Өйткені менен қабілетті де, менен ақылды да ешкім жоқ» — деп, салған суреттері мен құрастырған әңгімелерін бір-бірлеп шопанға көрсетеді.
Шопан бәрін ұнатып, жылы пікір білдіреді. Бірақ бекзада мұнымен де тоқтамай, атқа мініп әртүрлі өнер көрсетіп: «Сен осылай атқа мінген адамды көрдің бе?» — деп сұрайды.
Сонда шопан: «Шынында да, атқа жақсы мінесіз. Бірақ біздің ауылда сізден де жақсы мінетін біреу бар» — дейді.
Бұл — бекзада алғаш рет өзін «бәрінен жоғары» санамаған адамға тап келген сәт екен. Ол ашуланып, шопанмен сөйлеспей қойыпты.
Сарай ішіндегі қысым
Бекзаданың ренішін көрген сарайдағы басқа балалар да шопанға шүйлігіп, оны кінәламақ болады. Олар патшаға барып: «Әкелген шопаныңыз бекзаданы қызғанып, оның өнерін жақтырмай ренжітеді. Мұны сарайдан қуып жіберген дұрыс» — дейді.
Шопанның шындығы
Патша шопанды алдына шақырып, неге бекзаданы ренжіткенін сұрайды. Сонда шопан: «Ұлы мәртебелі тақсыр! Менен сұрамайынша ойымды ашық айта алмаймын. Бірақ сұрақ қойылса, шындығын айтамын» — деп бастап, «Бекзадаға шын жамандық жасағандар — оған жалған сөйлегендер. Олар оның өзін өзгеден жоғары санауына себеп болды, соның салдарынан ол қабілетін ары қарай дамытпады. Егер шындықты айтқанда, бекзада көп еңбек етіп, расында да бәрінен озық болар еді» — деп түйіндейді.
Сөздің дәлелі
Бекзада өз дегенінен қайтпай: «Мен бәрібір бәрінен жоғарымын. Сенен де күштімін. Ешбір бала менімен күресе алмайды. Қаласаң, кел, сенімен де күресейін» — дейді.
Шопан: «Жоқ, олай болмайды. Мен қарапайым шопанмын, сізбен күрескім келмейді» — деп бас тартады.
Бірақ патша шопанға бекзадамен күресуді бұйырыпты. Сол кезде шопан әп-сәтте бекзаданы алып жығады.
Түйін
Міне, дәл сол сәтте бекзада шопанның айтқаны шындық екенін түсінеді. Сол күннен бастап ол жалған мақтауға емес, шынайы сөзге құлақ асып, шопанмен берік дос болыпты.