Саржан Қасымұлы - қазақ халқының 1825 - 1836 жылдардағы ұлт - азаттық көтерлістің басшысының бірі болған
Саржан Қасымұлы және көтерілістің басталуы
Саржан Қасымұлы — 1825–1836 жылдардағы ұлт-азаттық көтерілістің жетекшілерінің бірі, Абылай ханның немересі. Ол Қарқаралы округіне қарасты Қарпық болыстығын басқарған. 1822 жылы Орта жүзде хандық билік жойылғаннан кейін, тақ мұрагері Ғұбайдолла Уәлиұлы және әкесі Қасым сұлтанмен бірге жаңа округтерді таратып, хандық басқаруды қалпына келтіруді талап етті.
Көтерілістің туындауына әсер еткен себептер
- Хандық биліктің жойылуына байланысты округтік және шекаралық ресейлік басқару мекемелерінің енгізілуі.
- Әскери бекіністердің салына бастауы және әкімшілік қысымның күшеюі.
- Есіл өзені бойындағы суы мол, жайылымы кең жерлердің орыс-қазақ шаруаларына берілуі.
- Алым-салықтың өсуі.
Қарулы қимылдар және алғашқы соққылар
Саржанның Қытайдағы Цин үкіметімен байланыс орнату әрекеті нәтижесіз аяқталды. Ол інісі Есенгелдімен бірге қазақ ауылдарында халықты ашық қарсылыққа үндеп, 1825 жылы Қарқаралы округіне қарсы Қарпық болыстығы қазақтарының көтеріліске шығуына ұйытқы болды.
Саржан сұлтан басқарған қарулы жасақтар округтік приказдарға, керуен жолдарына тұтқиылдан шабуыл жасап, жергілікті билік орындарын әбігерге түсірді. Жасақ құрамында оның інісі Кенесары да болған.
1826 жылғы қақтығыс
1826 жылы 31 қаңтарда Батыс Сібір генерал-губернаторы П. М. Капцевичтің бұйрығымен жіберілген 200 адамнан құралған жазалаушы жасақпен шайқас болып, көтерілісшілер жеңіліс тапты. Бірқатар адам тұтқынға түсті.
Көтерілістің кеңеюі және одақ іздеу
Қудалаудан құтылу үшін Саржан өзіне қарасты көптеген ауылдармен Орынбор шебіне қарай көшіп, Кіші жүз қазақтарын өз жағына тартуға күш салды. Орынбор генерал-губернаторы оны Кіші жүздегі мазасыздықтың негізгі себепкері ретінде бағалап, әрекетін шектеуге ұмтылды.
Соған қарамастан көтерілісшілер қатарына Кіші жүз қазақтарымен бірге қашқын орыс, татар, башқұрттар да қосылды. Саржан Қоқан және Хиуа хандықтарымен, сондай-ақ Бұхар әмірлігімен байланыс орнатуға талпынды. Уақыт өте жасақтар саны жаңа топтармен толығып отырды.
Қарқаралы бағытындағы жорықтар
Саржан жасақтарының бірін басқарған сұлтан Абылай Ғаббасов Қарқаралы округіне жорықтар ұйымдастырды.
Көкшетаудағы қолдау
Көкшетау округтерінде сұлтан Сартай Шыңғысов қолдау білдіріп, жергілікті көтеріліске басшылық жасады.
Ішкі қайшылықтар
Отаршыл әкімшілікке жақындығымен танылған Қарқаралы округінің аға сұлтаны Тұрсын Шыңғысов Саржан бастаған көтерілісшілерді талқандауға мүдделілік танытып, патша әскеріне көмектесті.
1832 жылғы келісім және қасіретті аяқталу
1832 жылы Саржан Қоқан хандығының Ташкент құсбегімен патша үкіметіне қарсы бірлесе күресу туралы келісім жасады. Осыдан кейін ол Ұлытауға, Сарысу өзені бойына келіп қоныстанды. Қоқандықтардың қолдауымен Орта жүз жеріне бірнеше рет жорық ұйымдастырылды.
Сонымен қатар Саржан Ташкент құсбегіне бағынышты Ұлы жүз қазақтарын да өз жағына тартуға тырысты. Алайда бұл әрекеттер кейін қоқандықтармен арадағы жанжалдың ұлғаюына алғышарт болды.
1836 жыл: опасыздық
1836 жылдың жазында Ташкент құсбегі Саржанды және оның інілері Ержан мен Есенгелдіні, сондай-ақ оны қолдаған бірқатар белгілі батырларды Ташкентке алдап шақырып, зұлымдықпен өлтіртті.
Тарихи маңызы
Саржан Қасымұлының өлімінен кейін Ресейдің отаршылдық саясатына қарсы күрес тоқтаған жоқ. Оның бастаған ісі інісі Кенесары Қасымұлы жетекшілік еткен қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысына ұласып, тарихи ауқымы кең жаңа кезеңге өтті.
Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы