Бейбарыстың әкесі дәулетті адам
Екі түрлі әлем, екі түрлі мінез
Бейбарыстың әкесі — дәулетті адам. Үйі кең сарайдай, шетелдік қымбат көліктері де бар. Бейбарыстың қалағанының бәрі әкесінің арқасында қолжетімді болатын. Содан болар, ол ерке, әрі жалқауға бейім еді.
Ал көршісі Жігердің әкесі асып-таспайтын, адамгершілігі мол, қарапайым, момын жан. Жігер де сондай: еңбекқор, ақылды, жинақы бала.
Екеуі бір сыныпта — 7 «Ә»-де оқыса да, ортақ ойлары көп емес еді. Отбасы жағдайына қарай достары да бөлек болатын. Жігер білімді адам — болашақтың адамы екенін ерте түсінген, сабаққа алғыр, мұғалімдер мақтай беретін оқушы. Ал Бейбарыс ақылы болса да, басын көп жұмыс істеткісі келмей: «Әкемнің ақшасы көп қой» деп сенетін.
Осындай екі бала бір күні айнымас досқа айналады деп ешкім ойламаған да шығар. Бірақ өмір күтпеген бұрылыстарға толы.
Қызығушылық бастаған сапар
Бәрі Бейбарыстың күндегі әдетімен компьютер алдында отырып, ғаламторды шарлаған сәтінде басталды. Ол шытырман оқиғаларды, үлкендердің көзіне түсіп, мақтау есту үшін «ерлік» жасауды ұнататын. Әдетте қауіптің қайда апарарын ойын қызып кеткенде ғана аңғаратын.
Экранда шыққан жазу
«Шытырман оқиғалы сапар... тек адал достар ғана жол табады...»
«Адал болса досыңыз, аман қалар қылыштағы басыңыз. Досыңды таңда да, саяхатта. Төмендегі сандарды енгізіңіз. Ашылатын есікке досыңызбен еніңіз».
Бейбарыс бірден достарына хабарласты, бірақ бәрі түрлі сылтаумен бас тартты. Ал сайттағы суреттер — патша сарайлары, теңіз көріністері — көз қызықтырып, өзіне тарта берді. Ол «бірінші кездескен баланы ертемін» деп сыртқа шықты.
Дәл сол сәтте дүкенге бара жатқан көршісі Жігерді көрді. Бұрын «ақылды, байсалды бала» деп сырттай ғана бағалайтын, бірақ дос болуды ойламаған. Енді сол Жігер бірінші кездескен адам болып тұр.
Бейбарыс Жігерге сайтты асыға түсіндіріп, бірге «сапарға» шығуды ұсынды. Жігер қызығып, келісім берді. Тек алдымен анасының «сүт алып кел» деген тапсырмасын орындап, сосын Бейбарыстың үйіне келетінін айтты.
Иірім-есік ашылған сәт
Біраз уақыттан соң Жігер Бейбарыстың үйіне келді. Даңғарадай кең бөлме, ойыншықтың көптігі Жігерді таңдандырды. Бірақ ол бірден іске кірісуді жөн санады.
Бейбарыс сайттағы сандарды тергені сол еді, көз алдында иірім секілді есік пайда болды. Екеуі аңтарылып үлгергенше-ақ иірім тарта жөнелді. Айнала шыр айналып, бәрі төңкеріліп кеткендей болды.
Естерін жинаса — айдала. Ескі жұрт. Зәулім үйлер де, гүлзарлар да, зымыраған машиналар да жоқ. Құдды адам аяғы баспаған қуыс мекен.
Бейбарыс алғаш рет шын қорықты: «Үйім қайда? Бұл не болды?» Жігер тез есін жиып: «Қорықпа. Бұл ойын әлемі болса, ереже бойынша бірге жүрсек, қайтар жолды табамыз. Енді не істеу керегін ойлайық», — деді.
Жігер жан-жағын шолып: «Бұл Ыбырай атамыздың “Бай баласы мен жарлы баласы” әңгімесіндегі көшкен жұртқа ұқсайды. Бәлкім, керек зат табылар», — деп іздестірді. Көп ұзамай сынған пышақ, бір көзі сынған ине және бір уыс қыл тауып алды.
Бейбарыс: «Оны не істейсің?» — деп сұрағанда, Жігер қысқа ғана: «Керек болады», — деді.
Қиындықта ақылдың пайдасы
Балалар көштің сүрлеуімен алға жүрді. Алдарынан тірі жан шықпады. Бір кезде аштық қысып, шаршау білінді. Жігер шыдады, ал Бейбарыстың шыдамы таусылып, өкінген сөздері көбейе берді.
Ақыры олар судың жағасына жетті. Ішінде балық ойнап жүр. Бейбарыс: «Шіркін, бір балықты қуырып жесек қой», — деп тамсанды.
Жігердің қарапайым құралдан жасаған қармағы
- Қылды есіп, тауып алған инені тасқа ұрып майыстырып, кіп-кішкене қармақ жасады.
- Шегірткені жем қылып, қармақты тоғанға салды.
- Балықты сынған пышақпен тазартып, от жағып, қақтап жеді.
Бейбарыс таңырқап: «Мұның бәрін қайдан білесің?» — деді. Жігер: «Жазда атамның ауылында боламын. “Қиындықтан ақыл мен өнер алып шығады” деп көп нәрсе үйретті», — деп жауап берді.
Еркіндік туралы сабақ
Қас қарая бастағанда екеуі алыстан оттарды көріп, соған қарай жүрді. Жақындаса — от маңына жиналған көп адам. Балалар амандасып, қонуға рұқсат сұрады. Бейтаныс түрлеріне күдіктене қараған жұрт оларды басшыларына алып барды. Басшысы — аппақ сақалды қария.
Қария балалардың әңгімесін тыңдап, қонуға рұқсат берді. Асын ішіп, демалған соң, Жігер олардың көңілсіз күйін байқап, мән-жайды сұрады.
Қария күрсініп: бұрын өз еркімен өзге елдің қол астына кіргендерін, сол арқылы еркіндігінен айырылғандарын айтты. Енді тәуелсіздік үшін күресіп жүр, бірақ қарсы жақ «жібергісі жоқ».
Қарияның жанындағы от жанарлы жас жігіт те: «Тәуелді болсаң — еркің бұғауда, тілің мен ойың құлыпта болады», — деді.
Осы кезде Бейбарыс аңдамай: «Еркіндікті ақшаға сатып алмайсыздар ма? Ол сонша қымбат па?» — деп қойып қалды.
Жас жігіт ашуға мініп, қылышын суырып Бейбарыстың кеңірдегіне тақады. «Білімді, жүректегі сезімді және еркіндікті ешқандай байлыққа сатып ала алмайсың. Ол үшін еңбек пен күрес керек», — деді. Қария сабырға шақырып, қылыш қайта түсірілді.
Сол түні Жігер мектептен алған білімін қолданып, өз елінің бодандықтан тәуелсіздікке жеткен жолын ұзақ баяндады. Жұрт ұйып тыңдады. Үміт оты жанарларында қайта тұтанды. Тіпті Бейбарыс та бұрын сан рет оқығанын алғаш естігендей әсерде қалды: тәуелсіз елдің қадірін жүрегімен сезінді.
Ертеңінде балалар қош айтысып, жолға шықты.
Үрей билеген шаһар және екі жұмбақ тапсырма
Біраз жүрген соң алыстан алып шаһар көрінді. Бірақ қала ішінде күлкі жоқ, халық жүдеу әрі үрейлі. Балалар бір қариядан себебін сұрағанда, ол бұрын жомарт патша болғанын, ал қазір оның баласы уәзірлердің азғыруымен әкесін зынданға қамап, елді қорқытып ұстап отырғанын айтты.
Қария сөзін аяқтай бергенде-ақ әскер келіп, Бейбарыс пен Жігерді патша сарайына сүйрей жөнелді. Сарайдың салтанаты сырттағы жұтаң көрініске мүлде ұқсамайтын.
Тақта отырған «патша» — өздері қатарлас жас бала екен. Қабағы қату болғанымен, ол қаттылық балаң жүзіне жараспай-ақ тұр.
Патшаның шарты
«Мен сендерге екі тапсырма берем. Орындасаңдар — тілектеріңді орындаймын. Орындамасаңдар — бастарыңнан айырыласыңдар».
- Бірінші: мені жіпсіз байлаңдар.
- Екінші: қалықтамасты қалықтатыңдар.
Екі бала қатты қорықты. Бірақ амал жоқ — бірігіп шығу керек. Ақыры тапсырмалардың шешімі табылды.
1) «Жіпсіз байлау»
Жігер патшаға үстел жанында арқасын тік ұстап, аяқтарын бүкпей, тізелерін шамамен 90° деңгейінде ұстап отыруды, екі қолын алға созуды өтінді. Сосын дәл сол қалыптан еңкеймей орнынан тұруын сұрады.
Патша қанша тырысса да, тұра алмады. Жігер: «Міне, жіпсіз байлау — осы», — деді. Бұл ауырлық орталығы мен дене тепе-теңдігіне қатысты еді.
2) «Қалықтамасты қалықтату»
Бейбарыс әйнек ыдысқа су құйғызып, бетіне жұқа қағаз салды. Оның үстіне құрғақ инені қойды. Кейін қағазды шетінен бастап жайлап суға батырды.
Қағаз суға кеткенде, ине су бетінде қалықтап қалды. Бұл — судың беткі керілу қасиеті мен жүзу заңдылықтарына байланысты екені түсіндірілді.
Патша-бала аң-таң қалды: «Сендер сиқыршысыңдар ма?» Балалар: «Жоқ, біз бар болғаны оқушымыз», — деп жауап берді. Түн бойы үшеуі әңгімелесті. Балалар білімнің, бейбіт өмірдің, ғылым мен техниканың мүмкіндіктерін айтты. Патша өз әкесімен теңіз сапарларын, жорықтарды еске алды. Әкесін сағынатыны сезілді.
Тілектер және әділ шешім
Балалардың тілегі
Жігер: «Халықты үрейден арылтыңыз. Жөнсіз қылықты тоқтатыңыз. Білім алуға жағдай жасап, халықпен санасыңыз. Сонда сізді халық жақсы көреді», — деді.
Бейбарыс: «Тақты әкеңізге беріп, өзіңіз білім алыңыз. Сіз әлі жассыз. Білімді адамнан білікті басшы шығады», — деп ойын қосты.
Патша көп ойланбай-ақ, әкесін зынданнан алдырды, кешірім сұрады. Өзін азғырған уәзірлерді елден аластауға бұйрық берді. Халықтың жүзіне үміт қайта оралды. Балалар да шаһардың қайта гүлденетініне сеніп, сапарын жалғастырды.
Теңіз жағасындағы тосын сый
Кешқұрым теңіз жағасына жеткенде, екеуі бір үйге кезікті. Үйде қарт атай мен әжей тұрады екен. Балалар түнеп шығуға рұқсат сұрады. Қариялар қуана келісті: теңізден балық аулап күн көретін, балаға зар болып жүрген жалғызілікті жандар екен.
Түнде балалар қораның төбесіне жайылған төсекке жатып, жұлдызды аспанды тамашалады. Бейбарыс алғаш рет мұндай тыныш түннің қадірін сезді: әкесі де, анасы да жұмысбасты, үйде сирек болатын.
Жұлдыз туралы әңгіме
Жігер: «Әкем айтады: Құдай еш нәрсені бекер жаратпаған. Жұлдыздар да аспанды көркемдеу үшін әрі жол табуға көмектесу үшін жаратылған», — деді.
Бейбарыс: «Сонда олар жұлдыз жорамал жасау үшін емес пе?» — дегенде, Жігер: «Әрине жоқ. Егер тағдыр жұлдызға тәуелді болса, адамның жауапкершілігі қайда қалады?» — деп жауап берді.
Таңертең әжей ас дайындап қойыпты. Атай торын қарауға кеткен. Дастарқан басында әжей: «Қалыңдар, бізге бала болыңдар», — деп жыламсырады. Балалар не дерін білмей тұрғанда, сырттан атайдың дауысы естілді: «Әй, балалар, көмектесіңдер! Мынаны шығара алмай жатырмын!»
Барса — торға балық емес, үлкен сандық түсіпті. Үшеуі үйге әрең әкеліп, ашып қараса, ішінде шекелері торсықтай екі сәби жатыр: біреуі қыз, біреуі ұл. Қарттар қуаныштан құшақтап, сүйіп, «Құдайға шүкір!» деп көздеріне жас алды.
Есім қою
Қарттар балалардан сәбилерге ат қоюды өтінді. Бейбарыс қызға Нұрлы Ай деп ат қойды. Жігер ұлға Ер Батыр деген есім берді.
Адал достықтың құпиясы
Сапар жалғасар шақта Бейбарыс Жігерге шын жүректен алғыс айтты: «Маған көп нәрсе үйреттің. Сен нағыз адал дос болуға лайықсың». Жігер де: «Сен де мен ойлағаннан басқа екенсің. Мен де сенімен айнымас дос болғым келеді», — деді. Екеуі қиындықта да, қуанышта да бір-біріне серік болуға уәде берді.
Сол сәтте кенеттен әлгі иірім қайта пайда болды. Екеуі қуанып, иірімге енді. Айнала тағы да шыр айналды...
Содан бері Бейбарыс пен Жігердің дос болып жүргеніне бәрі таң қалады. Біреулер: «Бейбарысқа не болды?» — десе, енді бірі: «Жігер қалай тіл табысып жүр?» — деп аң-таң. Ал олар болса ешкімге түсіндірмей-ақ, бір-біріне қарап күлімсірейді.
Өйткені ең бастысы — екеуі нағыз дос еді. Бұл достықтың қалай басталғаны — тек екеуіне ғана мәлім құпия.