Әуелде бір суық мұз - ақыл зерек өлеңінде
Абай мұрасы: тәрбиенің тұнық бастауы
Қазақ поэзиясының кемеңгері, ұлы Абайдың жақұт жырлары мен ғибратқа толы қара сөздері — әдебиет тарихындағы бұрын-соңды болмаған соны құбылыс. Ақын өлеңдерінің қай-қайсысын алып қарасақ та, адам баласын ойландырмай қоймайтын өсиет пен өнеге мол екенін көреміз. Сондықтан Абай поэзиясындағы тәрбиелік арналардың аса бай екеніне нық сеніммен айтуға болады.
Әсіресе қоғамдық, әлеуметтік, саяси тақырыптағы өлеңдерінде ақын барша жұртты адамдық асыл қасиеттерге үндейтін ізгілікті ойларды тереңнен қозғайды. Бұл ойлар бүгін де өзектілігін жоғалтпай, ұрпақ санасына бағыт-бағдар береді.
«Ғылым таппай мақтанба»: адам болудың өлшемі
Абайдың ұран іспетті өлеңдерінің бірі — «Ғылым таппай мақтанба». Ондағы:
Ғылым таппай мақтанба,
Орын таппай баптанба,
Құмарланып шаттанба,
Ойнап босқа күлуге.
Осы бірнеше жолдың өзінде қаншама тәлім-тәрбие жатыр. Абай адам болам деген жанды өсек, өтірік, мақтаншақтық, еріншектік, мал шашпақ тәрізді мінездерден аулақ болуға шақырады. Ал оның орнына талап, еңбек, терең ой, қанағат, рақым сияқты бес асыл қасиетті бойға сіңіруге үндейді.
Аулақ болар мінездер
- Өсек
- Өтірік
- Мақтаншақтық
- Еріншектік
- Мал шашпақ
Бойға сіңірер бес қасиет
- Талап
- Еңбек
- Терең ой
- Қанағат
- Рақым
«Жігіттер, ойын арзан, күлкі қымбат»: азаматқа аманат
«Жігіттер, ойын арзан, күлкі қымбат» шығармасында да ақын ер-азаматқа өмірлік өлшем ұсынады: кімді сүйсең де — шын көңілмен сүй; талапты бол; өнер үйрен; жақсы қылықты бойға сіңір; бір-біріңмен тату бол; өзгені сыртынан ғайбаттама.
Өмірлік бағдар
- Шын көңілмен сүю
- Талапты болу
- Өнер мен ізгі әдетті меңгеру
- Татулықты сақтау
- Ғайбаттан, орынсыз сөзден аулақ болу
Ақыл, қайрат, жүрек: толықтықтың тірегі
Ойшыл ақынның берер өнегесі мұнымен шектелмейді. «Әуелде бір суық мұз — ақыл зерек» өлеңінде:
Тоқтаулылық, қалыпты шыдамдылық,
Бұл қайраттан шығады, білсең керек.
Ақыл, қайрат, жүректі бірдей ұста,
Сонда толық боласың елден ерек.
Ақын адамның өзгеден оза түсуі — тек бір қасиетке сүйенумен емес, ақыл, қайрат, жүрек үшеуін бірдей ұстаумен байланысты екенін ескертеді. Расында, осы үш таған үйлесім тапқанда, адам кез келген қиындыққа тайсалмай төтеп бере алады.
Қорытынды: Абай сөзі — рухани азық
Осылайша ақын әрбір адам бойынан табылуы тиіс рухани құндылықтарды тізбектей отырып, гуманизм идеясын асқақтата түседі. Абай өлеңдерін талдай келе, олардың өзегінде тәрбиелік арналардың қайнар көзі жатқанын айқын аңғарамыз.
Ұлы ақынның әрбір сөзі — есті адамға өсиет-өнегенің таптырмас үлгісі. «Асыл сөзді іздесең, Абайды оқы, таңырқа!» дегендей, өмірге азық болар асыл ойлардың Абай жырларында тұнып тұрғаны көпке мәлім.
Негізгі ой
Абай мұрасы — адамдықты сақтауға, білімге ұмтылуға, мінезді түзеп, жүрек пен ақылды, қайратты тең ұстауға шақыратын мәңгілік мектеп.