Қазақстанның соғыстан кейінгі жылдардағы әлеуметтік-саяси дамуы.

1920-жылдардың соңында жеңіске жеткен әміршіл-әкімшіл жүйе 1940–1950-жылдары одан әрі күшейді. Қазақстан тарихын сол кезеңдегі саяси жүйесіз елестету мүмкін емес. Бұл жүйеге адамның бостандығын аяққа басу, құқықтарын елемеу, еңбекшілерді өндіріс құралдарынан ажырату, оларды саясат пен мемлекеттік басқарудан шеттету сияқты теріс құбылыстар толықтай тән болды.

Республикада, бүкіл елдегідей, бір адамның — И. В. Сталиннің — жеке басына табыну үстемдік құрды. Кез келген жетістік оның «басқарушылық қабілетімен» байланыстырылып дәріптелді, ал кемшіліктер мен өрескел қателіктерге көз жұма қарау қалыпты құбылысқа айналды. Мұның бәрі Қазақстанның қоғамдық-саяси дамуына кері ықпал етіп, аса ауыр зардаптарға әкелді.

Аса ауыр соғыста жеңіске жету қоғамдық-саяси жүйенің «тиімділігі жоғары» деген жалған сенім тудырды. Елді басқарғандардың едәуір бөлігі әкімшіл басқару әдістерін ең дұрыс жол деп санады. 1940–1950-жылдардың басында сталинизм идеологиясы айрықша күшейді.

1946 жылғы наурызда өткен КСРО Жоғарғы Кеңесінің сессиясында Жоспарлау комитетінің төрағасы Н. А. Вознесенский төртінші бесжылдық жоспар туралы баяндамасында коммунизмді «көз жетерлік тарихи кезеңде» орнату қағидасын жетекші бағыт ретінде атап өтті. Бұл ұстаным Коммунистік партияның үшінші бағдарламасында да көрініс табуы тиіс деп есептелді.

Сталин еңбектерінде келешекте қала мен ауыл арасындағы тауар-ақша қатынастары тікелей өнім айырбасымен алмастырылады деген тезис коммунизмге өтудің негізгі шарттарының бірі ретінде түсіндірілді. Осы идеялар кең көлемде насихатталып, «социалистік қоғамның шексіз мүмкіндіктері» туралы сенім күшейтілді.

Келеңсіз құбылыстардың себептерін талдау «кім айыпты?» деген сұрақпен алмастырылып, қоғамдағы кемшіліктер үшін «жекелеген кінәлілерді» іздеу белең алды. «Социализм күшейген сайын тап күресі де күшейеді» деген сталиндік қағида идеологиялық шиеленісті одан әрі өршітудің негізіне айналды.

1920–1930-жылдары басталған саяси қуғын-сүргін соғыстан кейін де жалғасты. Қуғын-сүргінге соғыс кезінде түрлі себептермен жау қолына тұтқынға түскен мыңдаған солдаттар мен Кеңес армиясының офицерлері де ілікті. Қолдан жасалған істердің ішінде «Ленинград ісі», «Дәрігерлер ісі» сияқты науқандар болды.

Тіпті кейбір өндірістік апаттар жұмысшылардың кәсіби дайындығының төмендігінен орын алса да, олар «халық жауларының әрекеті» ретінде түсіндірілді. Жазықсыз жапа шеккендердің қасіретті тағдыры Шыңғыс Айтматовтың «Ғасырдан да ұзақ күн» романында әсерлі суреттелген.

Кеңес Одағының экономикасы соғыстан айтарлықтай әлсіреп шықты. Соғыс жылдарында 1710 қала мен 70 мыңға жуық ауыл қирады. Тек Беларусьтің өзінде 300 мың отбасы зардап шекті, ал бүкіл ел бойынша 32 мыңнан астам өнеркәсіп орны және 100 мыңнан астам ауыл шаруашылық кәсіпорны үлкен шығынға ұшырады, олардың бір бөлігі толықтай жойылды. Кеңес Одағы шамамен 27 миллионға жуық азаматын жоғалтты.

Жұмыс қолы тапшылығын азайту мақсатында КСРО үкіметі армия қатарынан көптеген адамдарды босатты. Ең алдымен жасы үлкен жауынгерлер және халық шаруашылығы мен мәдениетті қалпына келтіруге аса қажет мамандар — инженерлер, мұғалімдер, агрономдар, механизаторлар — елге қайтарылды. 1945–1948 жылдары армия 8,5 миллион адамға қысқартылды.

Соғыс қажетіне қызмет еткен Қазақстандағы көптеген зауыттар енді бейбіт тұрмыс өнімдерін шығаруға көшті. Дегенмен соғыс зардаптары республика үшін де жеңіл болған жоқ: зауыт-фабрикаларда да, ауыл шаруашылығында да жұмыс күші жетіспеді. Бұған 1930-жылдардың басындағы күштеп ұжымдастыру салдарынан болған ашаршылық пен халықтың жаппай ауа көшуі де ұзақ мерзімді ауыр әсерін тигізді.

Қазақстан өнеркәсібінің дамуы көлік жүйесін кеңейтуді талап етті. 1950 жылы ұзындығы 483 км Мойынты–Шу теміржол төсемінің құрылысы аяқталды. Солтүстіктен оңтүстікке қарай Трансқазақстан магистралін салу жұмыстары жүргізілді. Жамбыл–Шолақтау теміржолымен пойыздар жүре бастады.