Ақтайлақ екі қыздан
Ақтайлақ би туралы қысқаша дерек
Ақтайлақ Байғараұлы (Ақтайлақ би) 1720–1816 жылдары өмір сүрген. Ол — қазақ халқының атақты шешен биі әрі төкпе ақын. Әдебиет зерттеушісі Серікқазы Қорабаев Ақтайлақ биге арналған еңбегінде оның шыққан тегі мен туған өңіріне қатысты деректерді келтіреді: найман ішіндегі Сыбан руының Жангөбек тармағынан шыққан Нарынбай — әділ би, сөзге шешен болған; оның баласы Құттыбай асқан шешендігі үшін «Қу дауысты Құттыбай» атанған. Құттыбайдан Байғара, Боран, Ботақара, Сейтен тарайды. Ел ішінде бұл төрт ағайынды «Бас ауыл» деп атаған.
Туған жері
Шамамен 1720 жылы қазіргі Семей өңірі — Абай мен Жарма аудандарының ортасындағы Құндызды маңында туған.
Қайтыс болған шағы
Жүз жасқа таяған шағында дүниеден өткен. Зираты — Аягөз ауданындағы «Ақши» аумағында.
Ұрпақтары
Ақтайлақ биден тарайтын Әкімбай, Кеңсебай, Жарасбай, Сабырбай әулеті өсіп-өнген; әр өңірде еңбек етіп келеді.
Ғасыр жасағанына дәлел болған өлең жолдары
«Екі қырық, бір он бестен асып тұрмын,
Аяқты апыл-тапыл басып тұрмын».
Шымыр биден алған бата және жауап
Ақтайлақ жас кезінде Ұлы жүздегі Шымыр биге барып, сәлем беріп, бата сұрайды. Шымыр би оның тегін сұрағанда, Ақтайлақ өзін Жангөбектің, «Қу дауысты Құттыбайдың» немересі, Байғара бидің баласы екенін айтады.
Шымыр бидің өсиеті
- Жолдастың жүзін алма, бірін ал — бір адам жүз адамға олжа салуы мүмкін.
- Жақсымен жолдас болсаң — мұратқа жетесің, жаманмен жолдас болсаң — ұятқа қаласың.
- Жауға сырыңды айтпа — пәлеге қалдырады.
Шымыр бидің сұрақтары
«Арзан не, қымбат не? Алыс не, жақын не? Жаман не, жақсы не? Қатты не, тәтті не?»
Ақтайлақтың жауабы
Арзан — өтірік, қымбат — шындық.
Алыс — ұжмақ, жақын — өлім.
Жаман — қиянат, жақсы — адалдық.
Қатты — жоқшылық, тәтті — бала.
Ақ бата
Шымыр би: «Ақ сөйле, әр істе әділ бол. Бір сөзді бол. Ер жігіттің екі сөйлегені — өлгені. Алған бетіңнен қайтпа. Аумин!» — деп бата береді.
Жас биді сынаған жұмбақ
Байғара би дүние салған соң, ел-жұрт ақылдасып, Ақтайлақты әкесінің орнына би сайламақ болады. Сол кезде Едіге деген ақсақал жас Ақтайлақты сынап, бір жұмбақ айтады: «Айдаһар ауызды, құс қанатты, бота тірсекті, жылан құйрықты... өсімдік пен егінді жалмап, жердің шаңын шығарады — бұл не?» Ақтайлақ көп кідірместен: «Көк қасқа шегіртке», — деп жауап береді. Жұрт оның зеректігіне тәнті болып, бірауыздан би сайлайды.
Сөз қағысу дәстүрі: Ақтайлақ пен Дулат
Ақтайлақ пен Дулат кездессе, сөз қағыстыруға бейім болған. Бір жолы Ақтайлақ Дулатты өлеңмен қағытса, Дулат та іркіліссіз жауап қайтарады.
Ақтайлақтың қағытпасы
Мұз байланған тоқтыдай,
Саудырлаған Жарасқұл.
Жапырақ жеген ешкідей,
Жаудырлаған Жарасқұл.
Дулаттың жауабы
Аққа илеген терідей,
Төңкерілме, Жангөбек!
Жалбыраңқы Жангөбек!
Ұстараның жүзіндей,
Мосыға артқан бақырдай,
Аударылмалы Жәнгөбек.
Бабатайдың тоқтамы
Ақтайлақ Дулаттың әкесі Бабатайға салыстыру сөз айтқанда, Бабатай:
«Жақсы да болса, қарағым,
Жаман да болса, қарағым.
Солтабай маған бере ме,
Жақсы туған Барағын?»
Бұл сөз ел арасына кең тарап, қанатты тіркеске айналған.
Сауда дауы және ел ішіндегі бітім
Ақтайлақ би алпыстан асқан шағында, қазақ даласына келген өзбек саудагерлері тоғанақ тігіп, сауда жүргізеді. Бағаны малға шағып белгілеп, ауылдарға несиеге тарату да кездескен. Бір руға «кедейсіңдер» деп қарыз бермеген соң, ашуға булыққан адамдар саудагерлердің пұлын бір түнде тонап кетеді. Саудагерлер Ақтайлақ биге келіп, дауды шешіп, ақшасын өндіріп беруді сұрайды. Би: «Семейдегі ұлықтарға айтпасаңдар, істі өзім бітіремін», — дейді.
Алайда шыдамсыз саудагерлер бәрібір Семейге хабар беріп, стражниктер келеді. Ақтайлақ оларды кері қайтарып: «Ендігі істі өзім бітіремін», — деп, ел ішіндегі бітім жолын таңдайды.
Екі қызбен айтыс: намыс пен уәж
Ақтайлақ би Тобықты еліне қарай бет алған кезде, алдынан гүл теріп жүрген екі қыз шығады. Ел ішіндегі беделділер «өз руынан шығып, өзбекке болысты» дегендей, Ақтайлақтың сағын сындыру үшін қыздарға өлең айтқызған деген сөз бар.
Қыздың сөзі
Ақтайлақ би, сен бе едің ақ найзалы,
Ақылыңнан көрмедім еш пайдаңды.
Алпыс пенен жетпістің арасында,
Есек мінген талқы аяқ сарт айдады.
Ақтайлақтың қайтарған жауабы
Сарт айдаса, обалым Тобықтыға,
«Қой» дегенге ұрлығы болып тұр ма?
Ауыл жөнін сұрауға бұрылып ем,
Қатынсынған бір қарға жолықтым ба?
Ел ағадан азады, тон жағадан,
Аңғал бәрі жортады тау сағадан.
Ақтайлақ би бастаған он жеті ақын,
Не деп үміт қылсын мұндар-ау Байғарадан.
Айтылған сөздің өтімі мен уәжінен қыздардың беті қайтып, ұялғаны айтылады. Ақтайлақ би сол сапарда дауды шешіп, екі жақты келісімге келтіріп қайтқан.
Солтабаймен сөз сайысы
Ел көп жиналған бір жиында Ақтайлақ пен Солтабай сөз сайысына түседі. Ақтайлақ би толғауымен тоқтатып, Солтабайды тосылдырғаны баяндалады.
Ақтайлақтың сөзі (үзінді)
Бай қонысын сұрасаң,
Батпақ сұлы даласы.
Қой қонысын сұрасаң,
Кекірелі жантақ саласы...
Сен төрт кісі күмән ұстасаң,
Бүгін керей өлгенде
Мен тоқсан түйе құн кестім.
Ертең найман өлмей ме?
Өлімді жанның мұрасы.
Айтыс мәні
Бұл сайыс ел ішіндегі билік сөздің салмағын, ру намысын, құн дауын, әрі шешеннің бір ауыз уәжбен тоқтам жасайтын қабілетін танытады.
Қанай шешеннің жауабы: «Бақыт», «кемдік», «құлазу»
Ақтайлақ би Қанай шешенді сынап: «Ер басында бақыт нешеу? Кемдік нешеу? Құлазу нешеу?» — деп сұрайды. Қанай: «Бақыт — бесеу, кемдік — үшеу, құлазу — төртеу» деп таратып айтады.
Бес бақыт
- Атың жүрдек болса — жалғанның пырағы.
- Жарың жақсы болса — үй мен қонақтың тұрағы.
- Әкең — асқар тау.
- Шешең — қайнар бұлақ.
- Балаң жақсы болса — екі көздің шам-шырағы.
Үш кемдік
- Атың шабан болса — жалғанның азабы.
- Жарың жаман болса — дүниенің тозағы.
- Балаң жаман болса — көрінгеннің мазағы.
Төрт құлазу
- Қалың ел көшсе — көл құлазиды.
- Қаптаған мал кетсе — бел құлазиды.
- Нарқын танымаған — сөз құлазиды.
- Қатарынан айрылған — шал құлазиды.
Ақтайлақ би Қанайдың жауабын құптап: «Бөрекелді, таптың, балам», — дейді. Қанай болса: «Сіздей білгір дүлдүлге жұмбақ қоя алмаймын», — деп ізет танытады.
Жанақ ақынмен жүздесу және Сабырбайдың өжеттігі
Бір күні Ақтайлақ би ауыл сыртындағы төбеде отырғанда, алыстан келе жатқан адамның Жанақ ақын екенін таниды. Үй сыртында тай үйретіп жүрген балалардың ішінен кенже ұлы Сабырбайды шақырып алып: «Қарсы алып, құрмет көрсет. Бір ауыз өлең айтып, Жанақты бір әбігерге түсір», — дейді.
Сабырбайдың қағытпасы
Бақсы екен деп ойлап ек, басын тартқан,
Ақын Жәкем екен ғой өлең айтқан.
Бәрекелді, көшіңнің сәндісіне,
Қараша інген секілді байталға артқан.
Жанақтың жауабы
Төмен тіннен келемін жоғары өрлеп,
Үш жүздің баласында ақынмын деп...
Атан да алдым біреуден, жамбы да алдым,
Мына неме кездесті-ау көлденеңдеп.
Ақтайлақ би Сабырбайды «жаңа талап» деп таныстырып, қонақкәде мен сый-құрметті ретімен жасатады.
Ақтайлақтың түйіні
«Жәкеңмен айтысу оңайға түспейді. Тез үйге барып, мал сойғыз, оңаша үй тіккіз. Жанақты шақырып келтіру қиын еді, бүгін өзі келді», — деп, баласына бағыт береді.
Нұрбек би оқиғасы: даудың күрделенуі
Үйсін ішінде атағы мен дәулеті сай, сөзге жүйрік Нұрбек би өмір сүргені айтылады. Жасы ұлғайған шағында ол төсек жаңғыртып, қыз айттыру ниетімен Үйсінмен шектес найман ішіндегі бір ауылға келеді. Құда түсіп, ұзату тойы жасалады. Бірақ көп ұзамай жас келіншекке бәйбіше зәбір көрсетіп, келіншек түн жамылып қашып, төркініне тартып кетеді.
Нұрбек би әйелін қайтаруға адамдарын жібергенде, жолда найзағай түсіп, Сауға шешен қаза болады. Келер жылы Нұрбек би бастаған топ қыздың әкесі Дәулен ауылын шабуға дейін барады. Екі ел ортасындағы дау ушығады.
Ақтайлақтың ара түсуі: бітімге бастар билік
Дәуленнің үлкен баласы ақыл сұрап Ақтайлақ биге келеді. Сол кезде Ақтайлақ әкесі Байғараға зират соқтырып жатқан деседі. Істің ел тағдырына, жұрт тыныштығына қатысты екенін аңғарып, өтінішті қабыл алады да, Дәулен ауылына аттанады.
Нұрбек бидің сөзі: құн дауы
Кеден-кеден болды,
Кеден неден болды?
Ебелең елден болды,
Зобалаң жолдан болды.
Жерің ала болды,
Бұлт шала болды.
Біздің елде жай түгіл,
Жауын да жоқ.
Бұл өлім сенен болмай,
Неден болды?
Ақтайлақтың жауабы: жауапкершілік шегі
Ебелең елден болса,
Зобалаң жолдан болса,
Айменен амандас,
Күнменен құлақтас,
Бұлтпенен бұландас,
Жермен жақындас болдық па?
Шап деп қылыш берсек,
Ат деп мылтық берсек,
Оғын салып берсек,
Шақпағын шағып берсек,
Жасырын сөйлесіп,
«Өлтір» деп тілек білдірсек,
Өзіңнен жақсы қыл да құнын ал.
Бұл жауап табиғи апаттың жауапкершілігін адам ниетімен шатастырмауға шақырып, құн дауында дәлел мен себептің салмағын алға қояды.