Көк дөнен өзі арық, ақсақ
Бұрынғы заманда бір сараң байдың үш ұлы болыпты. Ол балаларын үйлендірмей жүре беріпті.
Үш ағайындының тілегі
Бір күні ағайындылар ақылдасып, үлкені мен ортаншысы кенже інісіне: «Біздей байдың балалары әлдеқашан үйленіп, малданып отыр, ал біз әлі күнге дейін бойдақпыз. Әкеге барып айт: бізге қатын алып берсін», – депті.
Кенжесі әкесіне барса, әкесі: «Күз келсін, кәрі бие мен қатпа тайлар жетілсін», – деп уақыт созыпты.
Күз келген соң кенже қайта айтқанда, әкесі: «Қылышын сүйретіп қыс келеді. Қыс өткен соң алып беремін», – деп тағы кейін қалдырған екен.
Жұт және жұтаңдық
Сол жылы қыс қатты болып, байдың малы жұтапты. Балалары бір көк тайды шөп жұлып беріп, әрең аман алып қалыпты. Бірақ сол жылдың өзінде бай да, бәйбіше де қайтыс болып, үш ұл тап-тақыр кедей қалады.
Үйдегі бар-жоқ жабдық бір жылға ғана жетіпті. Бір жылдан соң ағайындылар арып-ашып, жоқшылыққа душар болады. Көк тай құнан болып өседі, бірақ бұдан өзге тігерге тұяқ қалмаған екен.
Кенженің мойнына артылған ауырлық
Сонда кенже ағаларына: «Мына құнанды маған беріңдер. Мен тіленшілік қылайын, мал-пұл тауып күнелтейік», – дейді.
Ағалары келісіп, құнанды соған береді. Кенже қысы-жазы тіленіп жүріп, екі ағасын асырапты.
Үлкен астағы бәйге
Бір күні сол елде бір бай үлкен ас береді. Ас үстінде бәйге жарияланып, бас бәйгеге елу жорға ат тігіліпті. Сол кезде кенже інісі көк дөненмен бір ауылдан айран алып келе жатады. Артынан ауыл иттері мен тазылар қуа жөнелгенде, астындағы көк дөнен оларға шаң да көрсетпей кетіпті.
Мұны көрген кенже ағаларына келіп: «Біздің көк дөнен тазыларға да шалдырмады. Осыны астың бәйгесіне қоссақ қайтеді?» – дейді. Ағалары мақұлдап, көк дөненді таң асырып, суытып, бәйгеге қосуға алып келіпті.
Мазаққа қалған арық көк дөнен
Бұл елдің Барақ деген ханы бәйгеге қосып жүрген екі жүйрігін де жарысқа шығарыпты. Ал көк дөненді ағайындылар кедейдің таз баласына мінгізіп жібереді.
Көк дөнен өзі арық әрі ақсақ екен. Аттарды айдап бара жатқанда, балалар бір көк дөненді, бір баланы түртіп өтіп, мазақ қылып, жылатып барады.
Шын жүйріктің шабысы
Бір мезетте аттарды қайырып, кері шапқанда, орта жолға дейін көк дөнен тозаңға көміліп қалыпты. Ал орта жолдан асқан соң, аяқ астынан заулай жөнеледі. Тазша бала біртіндеп бәрін басып озып, әр баланың басындағы орамалын іліп алып, бір-бірден «олжалап» өте беріпті.
Ханның қос қарасы да алда кетіп бара жатқан екен. Көк дөнен олармен қатарласа келіп, біраз таласып, аздан соң екеуін де артқа тастап, алға суырылады.
Ұран
Басқа балалар өз руларының атымен ұрандап, айқайлап келеді. Тазша бала ұранды білмеген соң: «Тепеңкөк!» – деп ұрандап келе жатады.
Хан дүрбімен қарап тұрып: «Бір көк келе жатыр. Жолдан қосылған неме ме, алдан бөгеңдер!» – деп бұйырыпты.
Хан сөзіне ерген жігіттер бүйірден лап қойса да, көк дөнен бірін де ілестірмей, оза берген екен.
Көмбеге бірінші
Сол сәтте көк дөненнің иесі зарлап: «Келер ме екен Тепеңкөк, келмес пе екен Тепеңкөк; соятұғын қойым жоқ, отқа салар майым жоқ, көтере гөр, аруақ…» – деп жылап тұрған екен.
Ақыры көк дөнен көмбеге бірінші болып кіріпті. Кедей жігіт атын өзі барып ұстайды. Хан келіп: «Бұл жолай қосылған ат», – депті.
Сонда көк дөнен үстіндегі тазша бала қойнынан бәрінің орамалын шығарып, ханның алдына төгіп тастайды. Мұны көрген хан атын қақ басып бір салып, үйіне қайтып кетіпті.
Түйін
Үш ағайынды жігіт қырық жорға атты өздері алып, он жорғаны тазша балаға беріпті.
Содан кейін ел ішінде қандай бәйге болса да, көк дөнен алдын бермей, атағы жер жарыпты. Ағайынды жігіттер осылайша ел қатарына қосылып, мұраттарына жеткен екен.