Оқушылардың танымдық - шығармашылық белсенділігін арттыру
Оқушылардың танымдық-шығармашылық белсенділігін арттыру
Қазіргі қоғамдағы әлеуметтік-экономикалық өзгерістер ақпаратты тек дайын күйінде беруге сүйенген дәстүрлі білім беру моделінің шектеулігін айқын көрсетті. Бүгінде басты міндет — оқушыны білім алудың пассивті тұтынушысы емес, өз оқуын саналы түрде құратын, ойлайтын және әрекет ететін тұлға ретінде дамыту.
Бірінші бетбұрыс
«Статикалық» үлгіден оқушының ақыл-ой әрекетінің көпқырлы құрылымын қалыптастыруға көшу.
Екінші бетбұрыс
Оқушының танымдық әрекет құралдарын белсенді меңгеруіне бағыттау.
Үшінші бетбұрыс
Оқытуды тұлғаның мүддесі мен қажеттілігіне бейімдеп, өзгермелі қоғамда өзін-өзі жүзеге асыруына жағдай жасау.
Білім берудегі бетбұрыс: тарихи және ғылыми негіз
Оқушы белсенділігі идеясы XVI–XVIII ғасырларда-ақ негізделе бастады (Я.А. Коменский, Ж.Ж. Руссо). Кейін бұл бағытты А. Дистервег, К.Д. Ушинский және XIX ғасырдың өзге де прогрессивті педагогтері дамытты.
Физиология мен психологияда адам белсенділігінің мәні методологиялық тұрғыдан дәлелденді (И.В. Сеченов, В.М. Бехтерев, И.П. Павлов, Л.С. Выготский, С.Л. Рубинштейн, А.Н. Леонтьев). Зерттеулер тұлға белсенділігінің екі қырын айқындайды: ол бір жағынан табиғи алғышарттарға сүйенсе, екінші жағынан іс-әрекет барысында қалыптасады. Яғни іс-әрекет қандай болса, тұлға да соған сай қалыптасады.
Педагогикалық қорытынды
Жеке тұлғаны жан-жақты дамыту үшін оқу белсенділігін мақсатты түрде арттыру қажет. Бұл өздігінен білім алуға деген қажеттілікті оятады және бүгінгі күннің өзекті міндеттерінің бірі болып отыр.
Белсенділік ұғымы
Белсенділік — адамның іс-әрекет үстіндегі күйі мен бағыты. Өмір барысында адамда қарым-қатынас жасау, таным және өзін-өзі тәрбиелеу белсенділіктері дамиды.
Қарым-қатынас
Тұлғаның әлеуметтік болмысын айқындайтын ең ерте және өмір бойы дамитын белсенділік.
Таным
Құбылыстардың мәнін түсінуге ұмтылу, сұрақ қою, дәлелдеу және практикада қолдану қабілеті.
Өзін-өзі тәрбиелеу
Өзін жетілдіру мақсатында саналы түрде әрекет ету, жауапкершілік пен дербестікті күшейту.
Қарым-қатынас белсенділігі: тұлға қалыптастырудың бастауы
Қарым-қатынас белсенділігі — бала белсенділігінің ең алғашқы формаларының бірі. Жас ерекшелігіне қарай оның мазмұны өзгеріп отырады: мектепке дейінгі кезеңде бала ересектердің іс-әрекетін бақылап, үйренеді, еліктейді. Саналы түрде орындалатын мұндай әрекеттер ырықты (ерікті) белсенділік ретінде көрінеді.
Рөлдік ойындар барысында балалар тұрмыс, еңбек, өзара қатынас үлгілерін игеріп, ұжымдық өмір дағдыларын қалыптастыра бастайды. Олар құрдастарымен ойнауға ұмтылады, бірлескен тапсырмалар орындауды, өз мінез-құлқын ережеге бағындыруды, кедергілерді жеңуді үйренеді.
Мектеп кезеңіндегі ерекшелік
Қарым-қатынас белсенділігі мектеп жасында айқын көрінеді: ата-анамен, мұғаліммен, құрдаспен, үлкендермен қатынаста әртүрлі рөлдер пайда болады.
Әсіресе V–VI сынып оқушылары алдымен өзіне жақын дос және жолдас болатын құрбы-құрдас іздеуге бейім.
Нәтижесінде мейірімділік, қайырымдылық, қамқорлық, өз ісіне жауапкершілік сияқты жеке тұлғалық қасиеттер бекиді.
Таным белсенділігі: қызығушылықтан шығармашылық ізденіске
Бала дамыған сайын таным белсенділігі артады. 5–6 жаста балалар заттарды түсі мен формасына қарап ажыратып, олардың құрылысын, қолдану тәсілдерін білгісі келеді. Бір нәрсені құмарта білуге ұмтылу — танымдық ынта.
Мектепте танымдық ынтаны қалыптастыруда оқыту тәсілдері шешуші рөл атқарады. Оқу барысында оқушылар құбылыстардың мәніне, ғылыми ұғымдар мен заңдылықтарға тереңірек үңіліп, теорияны практикамен байланыстыруға үйренеді. Таным белсенділігінің деңгейі оқушының шығармашылық ізденісіне, сондай-ақ мұғалімнің теориялық сауаттылығы мен шеберлігіне тәуелді.
Сұрақ қою
«Неге бұлай?» және «Қалай дәлелдеймін?» деген сұрақтар арқылы мәнді түсінуге жақындайды.
Байланыстыру
Жаңа білімді бұрынғы тәжірибемен ұштастырып, ұғымдарды жүйелейді.
Қолдану
Теориялық білімді практикалық міндеттерді шешуге пайдаланады.
Өзін-өзі тәрбиелеу белсенділігі
Жеке сана қалыптасқан сайын өзін-өзі тәрбиелеу белсенділігі ерекше мәнге ие болады. Оқушы өзін жетілдіру мақсатын көздеп, саналы түрде түрлі әрекеттерге барады. Бұл үдерісті қолдау үшін мұғалім оқушының жас және дербес ерекшеліктерін ескеріп, оқу-тәрбие жұмысы барысында сана-сезімді оятуға және өз бетінше жұмыс істеуге үйретуге міндетті.
Л.Н. Толстойдың салыстыруы
Толстой адам дамуын жеміс ағашының өсуімен салыстырған: ағаш өздігінен өседі, ал адам тек жағдай жасайды — топырағын қопсытады, тыңайтқыш береді, артық бұтағын кеседі. Сол сияқты тәрбие де оқушының ішкі мүмкіндігін ашатын орта құрады, бірақ дамудың өзегі — өзін-өзі дамыту.
Мұғалімге арналған тірек-бағдар
- Өзіндік мақсат қоюға жетелеу (қысқа және ұзақ мерзім).
- Рефлексия мәдениетін қалыптастыру (не үйрендім, нені жақсартам?).
- Дербес жұмыс дағдыларын біртіндеп күрделендіру.
Қоғамдық белсенділік: жауапкершілік пен бастамашылдық
Педагогикада қоғамдық-саяси белсенділік күрделі моральдық-еріктік сапа ретінде қарастырылады. Оның құрамына қоғамдық жұмысқа ынта, тапсырманы орындауда жауапкершілік, орындаушылық пен бастамашылдық, өзіне және өзгеге талап қоя білу, көмектесуге даярлық, ұйымдастырушылық қабілет сияқты белгілер енеді. Бұл компоненттер бір-бірімен тығыз байланыста дамиды.
Теңсіз дамуды ескеру
Кейбір оқушы тапсырманы тиянақты орындайды, бірақ жолдастарына мән бермейді; екіншісі өзгелерді жігерлендіреді, бірақ өзі әрекетке аз қатысады; үшіншісі тек өзіне қызықты істерді ғана таңдайды. Мұғалім осы айырмашылықтарды байқап, әлсіз тұстарын мақсатты түрде дамытуға ықпал етуі қажет.
Сана мен іс-әрекет тұтастығы: ішкі және сыртқы факторлар
Сана мен іс-әрекеттің тұтастығы — психология мен материалистік диалектиканың маңызды заңдылықтарының бірі. К. Маркс адамның пассивті нәтиже емес екенін, ол қоршаған ортаны, жағдайларды және өзін белсенді түрде өзгерте алатынын атап көрсеткен. Бұл ой тәрбие процесін ұйымдастырудың маңызды бағытын айқындайды.
Психологияда белсенділік іс-әрекет ретінде түсіндіріледі, ал тұлға белсенділігінің бастауы — қажеттілік (материалдық және рухани, жеке және қоғамдық). Дегенмен адамның қажеттіліктері ерте жастан-ақ қоғамдық нормалармен реттеледі.
Ішкі ұстаным шешуші
Тәрбиелік ықпал нәтижелі болуы үшін ол оқушының санасы мен сезіміне оң әсер етуі керек. Егер оқушының ішкі көзқарасы теріс қалыптасса, сыртқы талап кері реакция тудыруы мүмкін. Мысалы, әділетсіз қабылданған төмен баға реніш туғызып, мұғалімнің әрбір ескертуін қарсы әрекетке айналдырады.
Сондықтан тұлға дамуына әсер ететін ықпалдар шартты түрде екі топқа бөлінеді: сыртқы факторлар (орта, тәрбие) және ішкі факторлар (бейімділік, қызығушылық, сезім, уәж, қажеттілік). Даму — осы екеуінің өзара байланысының нәтижесі.
Сабақты түрлендіру: «Сын тұрғысынан ойлау» технологиясы
Оқушылардың оқу белсенділігін қалыптастырудың маңызды көздерінің бірі — сабақта жаңа технологияларды жүйелі қолдану. Инновациялар ішінде әсіресе тиімді бағыттардың бірі — «Сын тұрғысынан ойлау» жобасы.
Сын тұрғысынан ойлау дегеніміз не?
Бұл — сұрақ қоя білу және жауап іздеу, әр мәселеге қатысты өз пікірін білдіру және дәлелдеу, өзгенің пікірін мұқият талдау, дәлелдердің қисынын тексеру мәдениеті. Оқыту «қарапайымнан күрделіге» қағидасымен ұйымдастырылады.
1) Қызығушылықты ояту
БастауОқушының тақырып туралы бастапқы білімі анықталып, белсенділік күшейеді.
2) Мағынаны ажырату
ТүсінуЖаңа ақпарат бұрынғы біліммен ұштасып, мәні ашылады.
3) Ой толғаныс
РефлексияОқушылар ақпаратты өз сөзімен қорытып, пікір алмасады, өзгенің ой жүйесін үйренеді.
Күтілетін нәтиже
- Сабаққа қызығушылық пен оқу белсенділігі артады.
- Пікірталас мәдениеті қалыптасып, ашық және еркін сөйлеу дағдылары дамиды.
- Ұяң оқушылардың өз ойын жүйелеп айтуға сенімі біртіндеп бекиді.
Қорытынды
Оқушы белсенділігі — табиғи алғышарт пен тәрбиелік ықпалдың тоғысында қалыптасатын күрделі құбылыс. Оны мақсатты түрде дамыту оқушының өздігінен білім алуына, шығармашылық ізденісіне, әлеуметтік жауапкершілігіне және өзін-өзі жүзеге асыруына жол ашады.
Сабақта тиімді технологияларды қолдану, соның ішінде сын тұрғысынан ойлауды жүйелі енгізу, оқушыны ойлануға, дәлелдеуге, пікірін құрметпен қорғауға және өзгенің дәлелін әділ бағалауға үйретеді.