Крес жорығы деген сөзіне ілінетін ағылшын қызметші әйел
Сағыныштың көтерілуі
Екіншіден, оның бойында Ресейге деген сұмдық сағыныш бой көтерді. Үшіншіден, ол өзінің жастық шағын аяды: онымен байланыстының бәрін де — ашу-ызаны да, қолапайсыздықты да, тоғайдағы құстар шырылынан саңырау болып қалатындай жап-жарық жасыл ертеңгіліктерді де.
Дәмханада тәтті, ақшыл сусынды қайта-қайта араластыра отырып, ол өткенді жүрегі қысыла, мұңая еске алды. Қандай мұң десеңші? Иә, иә — біз әлі зерттеп білмеген мұң. Ол мұң кеудені толтырып шығатын күрсініспен бірге көтерілді; сол сәтте марқұм әкесі қайта тірілгендей, иығын қомдаған қалпы көз алдына келе қалды.
Әкенің бейнесі
Естелік-портрет
Әкесі, Илья Ильич Бычков — notre maître d’école chez nous au village (біздің деревнядағы мектеп мұғалімі). Иннокентийдің көзіне ол бантты, сәнді қара галстук таққан; көне салт бойынша алқымына дейін түймеленетін жібек матадан тігілген пиджак киген; нымшасына көлденеңінен шынжыр тағылған; жүзі қызыл шырайлы, жалтыр бас, екі жақ бетін әжім торлаған, жұмсақ мұртты, мұрнының үстінде етті қалы бар кейіпте көрініп еді.
Гимназист кезінде де, студент кезінде де Иннокентий каникулда Лешинодағы әкесіне келіп тұратын. Қаттырақ ойланса, село шетіндегі ескі мектеп бұзылып, орнына жаңа мектеп салынғанын да есіне түсіре алар еді: іргетасын қалау, желдің өтіндегі жалбарынатын орын, К. Н. Чардынцев алтын тиынды лақтырып қалған кезде монетаның балшыққа бір қырынан барып түсуі...
Сол бұжыр-бұжыр тас ғимараттан бірнеше жыл қатарынан, дәл осы кезге дейін, желім иісін сезгендей болатын. Сыныптарда әр түрлі көрнекі құралдар тұратын: мысалы, жайылым мен орман зиянкестері. Бірақ Иннокентийге әсіресе Годунов-Чардынцев сыйға тартқан құстардың тұлыптары жынына тиетін.
Годунов-Чардынцев әлемі
Жаңа мектеп жаңа ғасырдың табалдырығын аттар кезде салынған еді. Ол шақта Годунов-Чардынцев Орталық Азияға жасаған бесінші сапарынан оралып, өзінен екі есе жас әйелін ертіп, жаз бойы осында болған.
Даңқ
Таня: жануарлар әлемінде ғана емес, өсімдіктер мен минералдар әлемінде де «туыстарымыз бар» дейтін. Соның құрметіне қырғауылдар мен ақбөкендердің жаңа түрлеріне, тіпті тау жоталарына дейін оның есімі берілген.
Күмән
Оның жаңалықтары да, ғылыми еңбектері де көпшіліктің күдігін сейілте алмады: зиялы қауымның бір бөлігі қолданбалы емес табиғаттануға сенімсіз қарайтын, сөйтіп оны «Лобнордың қызыл қоңызымен» әуре болады деп жек көретін.
Аңыз
Иннокентий бозбала кезінде оның сапар кезіндегі әйелдері, қытайларға тән қаталдығы, құпия үкіметтік тапсырмалары туралы әңгімелерге көбірек құлақ түретін. Есте қалғаны — биялайсыз қолымен алтын тиын лақтырғаны ғана.
Қаланың өзінде, өзен жағасында екі қабатты сары үйі болатын. Иннокентий ол үйдің жанынан өткенде терезелеріне көз салып, ою-өрнекті жеңіл перделер арасынан қанттай аппақ бөксесі томпайған біреудің мүсінін көретін. Балкондарын атланттар көтеріп тұратын; олардың буынтық-буынтық тас бұлшық еттері мен азапты кейпі әсершіл сегізінші сынып оқушысына құлдық көрген пролетариаттай көрінетін.
Ол сол жағалауда, Нева өзенінің желді көктемінде, Годунов-Чардынцеваны екі рет кездестірді: қасында иті, жанында қызметші әйел. Ал Таня — шамамен он екілерде — алтын жалатқан түймесі бар қысқа көгілдір пальто киіп, баулы, биік өкшелі етікпен шапшаң басып бара жататын; ызғарлы жел матрос бас киімінің бауларын желбіретіп, қызметші әйел әрең ілесетін.
Лешино: өзен, балық, тұман
Бір жазды ол Тверь маңында өткізді де, келер жылдың маусымында Лешиноға келіп, өзеннің арғы бетіндегі усадьбаға жан кіре бастағанын көрді. Суға түсетін жағалауы биік: өзенге өсімдіктер арасынан әрең көрінетін сазды соқпақ апарады.
Василий
Оның тұрақты досы — суға бірге түсетін, ұстаның баласы Василий еді: түрінен жасының қаншада екенін айыру қиын; өзінің жасын өзі де білмейтін. Пәкене бойлы, тығыз біткен, жамау-жамау шалбарлы, жуылмаған сәбіздей қып-қызыл жалпақ табанды — ол кезде Иннокентийдің өзі де сондай болатын.
Діңгекті қадалардың судағы бейнесі бұралаңдайды; шірігі жеткен ағаштар арасымен су баяу ғана сылдырап ағады; жемтікке жиналған құрттар кәмпиттен босаған қаңылтыр ішіндегі балшықта құжынап жатады. Василий жуан бір құртты қармаққа мұқият кигізіп, қалтқыны түзеп, қорғасынмен ауырлатылған жіпті көпір қанатынан асырып лақтырып жібереді.
Көп ұзамай балық қармаққа шабады: шіреніп тартыла бастаған жіптен көз алмайсың. Василий су астындағы қарсылықты байқамақ болып аз ғана тартып көреді де, кенет салғырт қимылмен бір балықты жарқ еткізіп шығарып, оймақтай дөп-дөңгелек аузынан қармақты суырып алып, шыны ыдысқа салады. Ерні жырылған балық ыдыстың ішінде шыр айналып жүзе жөнеледі.
Әсіресе, сіркіреп жаңбыр жауып, судың беті шеңберге толатын жып-жылы бұлыңғыр күндер айрықша еді: шеңберлердің арасында бірде балық шоршып, бірде жапырақ түсіп, тағы да шеңберлер пайда болады. Табиғаттың екі құбылысының — арна толтырып ағып жатқан өзен суы мен жіптей жіңішке аспан суының — ортасында суға түсу қандай рақат десеңші!
Жасөспірімнің ішкі қақтығысы
Сол жазда ол бұрынғысынан да тұйықталып, әкесімен сөйлесе қалса да, мұрнының астынан әлдене деп күбірлей салатын; сонымен сөз тәмам. Илья Ильич те баласының жанында өзін иненің үстінде отырғандай сезінетін: баласы дәл қазір бір кездегі өзі сияқты, жан-жүрегі әлі былғанбаған таза өмір сүріп жатқандай көрінетін.
Үй ішіндегі тыныш сурет
Илья Ильичтің бөлмесіне күннің тозаңды сәулесі түсетін. Өзі қалқан жасап, ою-өрнек салып, лакпен жапқан үстел үстінде пүліш рамалы марқұм әйелінің суреті тұратын: омырауы ашық көйлек киген, дөңгелек жүзді жап-жас әйел. Жанында — пресс-папье. Артқы қабырғада Лев Толстойдың портреті ілулі.
Ормандағы ой
Таңертең Иннокентий оқулықтарын қолтығына қысып, қолын белбеуіне салып, орманға кететін. Шекелете киген фуражкасының бір бүйірінен қоңырқай толқынды шашы бұрқырайтын. Орманда дауыл құлатқан қайың діңгегіне жайғасып, темекі тартып, құмырсқалардың жолын кітаппен бөгеп, кейде қалың ойға бататын.
Әсершіл, кінәмшіл, кісікиік жасөспірім тіршіліктің әлеуметтік мәселелерін жан-жүрегімен қабылдайтын. Годуновтардың жазғы өмірін қоршаған әлем оған жексұрын көрінетін, әсіресе «малайлық» деген сөзді ернін жымқырып, тұла бойымен тыжырына қайталайтын.
Көз алдына крахмал жағалы домалақ шофердің қанталаған желкесі, бакенбарын ақ шалған жалшы, мaкинтош пен ақ шалбар киген ағылшын қызметші әйел, үй маңын ынта-ықыласпен сыпырып жүрген құлағы ауыр шал келе қалатын. Иннокентий кітапты қолтығына қыстырған күйі парктегі бір ағашқа сүйеніп, шатырлары жарқыраған аппақ үйден көз алмайтын.
Он алты жас: мереке және күтім
Оларды ол алғаш рет жота басынан көрген: жота тасасынан салт аттылар тобы шығып, алдарында күрең атқа еркектерше отырып алған Таня келе жатты; қасында Годунов-Чардынцев, тағы бір белгісіз мырза; соңында галифелі ағылшын. Ең соңында он үштер шамасындағы Таняның інісі кенет атын тебініп қалып, бәрінің алдына түсіп, жокейлерше биікке көтеріліп бара жатты.
Маусымның орта шеніндегі аптапты күні: жолдың екі қапталында орақшылар қолтықтары сөгілгенше шөп шауып келеді, көйлектері бірде оң, бірде сол бұғанасына жабысады. «Құдай қарасын», — деді Илья Ильич олардың жанынан өтіп бара жатып; үстінде салтанатты күнгі шекпен, қолында гүлдесте. Иннокентий қасында пісте шағып, үнсіз ілесті.
Усадьбадағы көрініс
Теннис алаңында баяғы құлағы ауыр қарт шелекке үлкен қылшықты таяғын малып, еңкейіп, артқа жүріп, жерге жуан қаймақтай аппақ сызық жүргізіп жатыр. «Құдай қарасын», — деді Илья Ильич тағы да.
Үстел аллеяға жайылыпты; дастарқан үстіндегі алашұбар күн сәулесі құбыла ойнайды. Болат түстес шашын мұқият тараған экономка шыны аяқтарға тәтті сусын құйып жатыр. Бақ іші гуілдеген қонаққа толы: туыс, көрші.
Годунов-Чардынцев — күл түстес сақалды, көзінің айналасы әжім-әжім қартаң адам — скамейкаға аяғын салып, итін секіртіп ойнатып тұр. Ит дымқыл допты іліп әкеткісі келіп, екі артқы аяғымен тік тұрып, денесін шірей созады.
Бәрі орны-орнына жайғасты. Иннокентий үстелдің көлеңкелі ең шетіне барып отырды. Жанындағы адамдар үндемей, бастарын сөз бен күлкі естілген жаққа бұрып алған: ол жақтан қызылкүрең пирог, шырақтар, балалардың айқайы, үстел үстіне шығып кетердей екі иттің қосарланып үргені естіледі. Ал бұл жерде, шыршаның көлеңкесінде, адамдар үнсіз ұйысып қана отыр: елеусіз қалған Илья Ильич; үстінен тер иісі шығатын, жеңіл киінген ажарсыз қыз; тізесінің арасына қоңырауы сылдырлаған кішкентай күшікті ұстап отырған қарт француз әйелі.
Иннокентийдің көршісі іс басқарушысының інісі болып шықты: топас, іш пыстыратын, оның үстіне мылқау. Иннокентий мүлде үнсіз қалудан қорқып тіл қатқанымен, сөздері жараса қоймады. Кейінірек мұнда жиі келетін болғанда, әлгі байғұсты көрсе де көрмегенсіп өте шығатын.
Дастарқан үстіне ағаш жапырақтары қалықтап қона берді. Бір сәтте Иннокентийдің дәл құлағы түбінен алқынған дауыс естілді: қолында доп ұстаған Таня сабырлы қалыппен қарап, «Бізбен бірге жүресіз бе?» — деп сұрады. Ол қапелімде не айтарын білмей қысылып, ұзынша скамейкадан оң аяғын асыға шығарамын деп көршісіне тиіп кетті.
Жақындасу және жатсыну
Таня туралы жұрт жақсы сөз айтатын: сілеусін қасының астында ашық көзі қадала қарайды; ерні жұқа, боп-боз. Ол жазғы ойындардың бәріне ынты-шынтысымен берілетін. Сол кезден бастап Иннокентийдің Василиймен бірге балық аулауы кілт тоқтады. Василий не болғанын түсінбей, бір күні кешқұрым оны мектеп жанында жолықтырып, іші құртқа толы қаңылтыр қалбырды көз алдына көтеріп көрсетті. Сонда Иннокентий өзін қарапайым халыққа опасыздық жасағандай сезінді.
Бірақ жаңа таныстарына да ол соншалықты риза бола алмады. Жасыл алаңдардағы ойындарға қатыстырғанымен, олардың ішкі өміріне, үйлеріне өткізбейтін көзге көрінбейтін тосқауыл бар еді. Бұл намысына тиді: үйлеріне қашан шақырады деп күтті — шақырса, бара алмаймын деп бас тарту үшін. Томаға-тұйық, жинақы жүрді; Таняның әр сөзінен кемсіту аңғарғандай болып, олардың бәрін өлердей жек көрді: немере аға-інілерін де, құрбыларын да, иттерін де.
Қараңғы түнгі хат және ай астындағы қоштасу
Кенет бәрі ың-шыңсыз араласып, ғайып болды. Ол шілденің қараңғы бір түнінде парктің шығар аузында отырды. Жақында ғана жалаңаяқ қыз әкелген хат кеудесінде көйлектің ішінен денесіне батып тұрғандай. Әдепті, әдемі сөздермен кездесуге шақырғаны оны мазақ еткендей көрінді, бірақ бәрібір барып көруге бел буды.
Айтқаны айдай келді: кездесер жерге жақындай бергенде, біреудің жапырақтарды сыбдырлатып кетіп бара жатқан аяғының дыбысын естіді. Оның келуі, қол созым жерде болуы — ғажайып оқиғадай. Аяқ астынан кездесті. Салқын да ширақ саусақтарынан ұлпа тазалық сезілді. Ағаштар арасынан қып-қызыл болып өртене көтеріліп келе жатқан ай көрінді.
Соңғы сөз
Көз жасын төгіп, дір-дір етіп, қышқыл ернімен оны аймалап сүйе тұрып, Таня ертең шешесімен бірге түстікке кететінін, сонымен бәрі бітетінін, оның мұны неге түсінбейтінін айтып жатты.
«Кетпеші, Таня», — деп жалбарынды ол. Бірақ жел көтеріліп, Таня бұрынғысынан бетер еңкілдеп жылады. Ол жүгіре басып кетіп қалғаннан кейін, Иннокентий құлағында қалған шуды тыңдап, қимылсыз отыра берді.
Жылдар көшi: соғыс, жұмыс, өлім туралы әңгіме
Көп ұзамай тар жол, тайғақ кешу басталды: бірде басылып, бірде үдеген немістермен соғыс жүрді. Кейін ол чехтардың курортында Бэрдің ассистенті болды, ал 1924 жылы Савойада оның қарамағында жұмыс істеді.
Бір күні (Шамониде болса керек) оларға Кеңес Одағының бір геологы келді. Әңгіме үстінде Иннокентий осы жерде Ферченио (Ферғананы зерттеуші) турист болып жүріп, өз ажалынан қайтыс болғанын айтып қалды. Геолог «бұл әрдайым осылай болады» деп қосты: ержүрек адамдарды жабайы тауларда, шөлді далаларда ажал өкшелеп жүргенмен, оларды көбіне күтпеген, бөтен жағдайда кенеттен алып ұрады. Ферченио да, Северцев те, Годунов-Чардынцев те осындай өліммен көз жұмған; шетел классиктері Спик пен Дюмон д’Юрвильді атамаса да болады.
Париж: күтпеген жүздесу
Бірнеше жылдан кейін Иннокентий жол-жөнекей шаруамен Парижге соқты. Әріптесінің үйінде болып, басқышпен биялайын киіп төмен қарай жүгіріп бара жатқанда, алаңқайдағы лифтіден ұзын бойлы бір әйел шыға келді. Ол оның Елизавета Павловна екенін бірден таныды.
«Әрине, мен сізді білем, неге білмеске», — деді ол, Иннокентийге тура қарамай, бейне бір оның артында тұрған біреуге қадалғандай. «Бізге жүріңіз, жарқыным», — деп, ол кілтті алу үшін есік алдындағы шаңы сіңген төсенішті аяғымен қайырып тастады. Иннокентий оның күйеуінің қайда, қай жерде өлгенін есіне түсіре алмай, азапқа түскендей болып, соңынан ерді.
Аздан соң Таня келді: осы жиырма жылда бұрынғысынан да ашаң тартып, жүзі де жұқара түскен. Ол темекі тартып отырып, еш қысылмастан сол бір алыста қалған жазды еске алды. Иннокентий олардың марқұмды ауызға алмауына, өткенді әдеттегідей ғана сөз етіп, жылап-сықтамауына таңғалды: әлде сырт көзге сыр бермеудің қамы ма еді?
Үй ішінің дауыстары
Қалың қара шашты, ондар шамасындағы бір қыз кірді. «Міне, менің қызым, бері келе ғой», — деді Таня темекі тұқылын ұлу қабыршағына сөндіріп жатып.
Кешке Таняның күйеуі Кутасов та жұмыстан оралды. Көрші бөлмеде күтіп отырған Елизавета Павловна Ресейден ала келген үй-ішілік французша: «Біздің деревнядағы мектеп мұғалімінің баласы келіп отыр», — деді.
Сол сәтте Иннокентий бір нәрсені анық ұқты: қазір балаларды шетел тіліне үйрету мүмкіндігі жоқ екені емес, орыс тілінің өзінде бір әсемдік, бір байлық жатқанын. Әңгіме өрбімей қойды. Таня бірдеңені шатастырып алғандай: Иннокентийге патшаның салтанаты туралы төңкерісшіл өлеңдер жаттатып, кейін қабырғаға «қатерлі сөздер» жаздырғанын да еске алды.
«Басқаша айтқанда, алғашқы “қабырға газеті” ғой», — деді қалжыңқұмар Кутасов. Тағы бір білгені: Таняның інісі Берлинде тұрады екен — оны Елизавета Павловна айтып берді.
Жадтың қоймасы
Кенет Иннокентий тұла бойымен бір нәрсені қатты сезінді: ештеңе де ізім-қайым жоғалып кетпейді; адам жады қазына сияқты бәрін жинай береді, жұмбақ қамбалар шаңға көміліп тола береді. Ол бұл құбылысты біреу келіп, кітапханадан жиырма жыл бойы ашылмаған кітапты сұрағанмен теңестірді.
Ол орнынан тұрып қоштасты. Олар да оны кідірте қойған жоқ. Тек оның тізесі дірілдеп қоя берді. Бәрінен де — кездесудің өзі. Ол алаңды кесіп өтіп, дәмханаға қарай бет алды…