Әкімдерің - Әділ сұлтан

1771 жылы Ресейге қарасты Еділ қалмақтары Жоңғарияға қарай жөңкіле көшіп, жолай қазақ ауылдарына зорлық-зомбылық көрсеткені туралы деректер бар. Осы кезеңде Абылай хан бастаған қазақ қолы амалсыздан қарсы көтеріліп, қанды шайқастар өтті. Қалыптасқан ахуалды пайдаланған қырғыз жасақтары Аякөзден бергі Жетісуды, Шу мен Талас бойын, тіпті Қаратау өңіріне дейін басып кіргені айтылады.

Сол дәуірдің ізін топонимдер де сақтаған: Іле бойындағы және Бәйдібек баба мен Домалақ ана кесенелері маңындағы «Қапшағай» атауы (қырғызша «шатқал»), сондай-ақ «Келте машат» (қырғызша «келте өзен») атауы соның жаңғырығы ретінде түсіндіріледі.

Қырғыздарды түре қуғаннан кейін Абылай қолы Талас бойына қонып, жеңіс тойын өткізген тұста Қытайдан Абылайдың ұлы — Әділ сұлтан келеді. Әділ — қарақалпақ Сайман ханымнан туған, өз дәуірінде беделі жоғары, есімі алысқа мәлім тұлға ретінде сипатталады.

Қазақ–жоңғар соғыстарынан кейін Қытайға бағыныштылық ишарасы ретінде Абылай Бейжінге аманатқа Әділ сұлтанды жібергені, Чианлун патшаның оған ілтипат танытып, кейін әкесіне үлкен сый-сияпатпен қайтарғаны айтылады. Осыдан соң қазақ сұлтандары мен кейбір ықпалды билердің Қытай астанасына елшілік жіберуге ұмтылысы күшейген.

Мәтінде Әбілмәмбет ханның мұрагері саналған Әбілфайыз бен Абылай сұлтан арасындағы үнсіз бәсекелестік те байқалады. Әбілфайыздың Ұлы жүздегі ықпалы формалды болғанымен, Төле би көзі тірісінде-ақ нақты билік тізгінін қолдан шығармай, ханды өз ықпалында ұстағаны айтылады. Төле биден кейін Қойгелді батыр да осы ықпалдың жалғасуына себепші болған тұлға ретінде көрсетіледі.

Жеңістен кейін Абылай хан жасағы Талас бойындағы әулие-әмбиелерге Құран бағыштауға келеді. Әңгіме өзегі — Әулиеата атанған Қарахан Ша-Махмуд кесенесі, Шамансұр–Дәуітбек мазары және алыстағы Тектұрмас әулие мазарлары. Жиналған топ ішінде Қабанбай батыр, Керей Жәнібек бастаған Арқа батырлары, сондай-ақ үйсін Қойгелді, Өтеген, Сәмен, Рысбек, Мәмбет, Таңсыққожа, Сеңкібай, Шойбек, Наурызбай, Нұрабай, Төлек, жалайыр-арықтыным Қарабатыр, Жауғаш батыр және ел ағалары Ақтайлақ би тәрізді тұлғалар аталады.

Қойгелді батырдың Қарахан әулеті, Афрасиаб–Алып Ер Тоңа туралы шежірелік баяны айтылғаннан кейін, Абылай жалайырлардың тарихи тамырына тоқталып, Қарабатырға дұға бағыштауды өтінеді. Осы діни рәсімнен соң әңгіме бірте-бірте Талас–Тараз өңірінің тағдырына ойысады.

Жұрттың тілегі күшейіп, батасын сұраған сәтте Абылай Әділ сұлтанның қайсар болмысын байқап, шешімін жариялайды: Әулиеата баба мазарының айналасына қала салынсын; әкім — Әділ сұлтан; қала салу ісі Құлашбек батыр мен Мәмбет батырға тапсырылсын; ал қала атауы ұмытыла бастаған Тараздың орнына — Әулиеата болсын.

Осылайша Абылай бастаған қалың қол Сарыарқаға аттанып, Әділ сұлтан мен Үйсіннің игі жақсылары Талас жағасында қалады. Көп ұзамай Құлашбек батыр Арал маңындағы қарақалпақ ағайындарын көшіріп әкеліп, 1774 жылдың көктемінде құрылыс қызу басталғаны айтылады.

Нарбота биден кейін Қоқанда таққа Әлім хан (1799–1809) отырып, осы уақыттан бастап Ферғана «Қоқан хандығы» атанады. В. Наливкиннің пайымдауынша, Әлім хан дербес әрі күшті мемлекет құруды армандап, қазынаны көбейту үшін жаулап алушылық саясатқа бірден көшкен.

Молда Әлім Махмуд қажының дерегінде Шымкенттің 20 күн қоршауда тұрғаны, қала маңында күн сайын атыс болғаны айтылады. Сондай-ақ Әулиеата мен Түркістан өңірінде малды талап, адамдарға қатыгездік көрсетілгені жазылады. Парсыша «Таарих Шахрохи» кітабында да тонаудың Түркістан шекарасынан әрі Әулиеата шегіне дейін жеткені көрсетіледі.

Әлім ханның шектен шыққан қаталдығы үшін өз туыстарының қолынан қаза тапқаны, орнына інісі Омар хан келгені айтылады.

Абылай дүниеден өткеннен кейін қоқандықтардың Әулиеатаға қысым жасап, нағашылары саналатын қарақалпақтарға да қырғын жүргізгені айтылады. Мұндай жауыздыққа Әділ сұлтанның көнбей, қол көтергені туралы Шоқан Уәлихановтың «Қырғыздар туралы жазбаларында» деректер келтіріледі: Ұлы жүздің басты сұлтаны Әділ Абылай бітімінен кейін Ташкентке соғыс жариялағаны, қолбасы Рүстемнің «жеті шаһарды» басып алғаны, кейін 1815 жылы Әділдің Ташкент маңында оқыс қаза тапқаны баяндалады.

Орыс зерттеушісі А. И. Добромыслов еңбегінде (В. А. Каллаур жинаған деректерге сүйеніп) қазіргі Әулиеата қаласы 1826 немесе 1827 жылдары Қоқан ханы Мадали тұсында пайда болды, алдымен бекініс салынды, кейін қоныс қалыптасты деген тұжырым айтылады. Онда Наманганнан келген алғашқы қоныстанушыларға байланысты «Наманган-Коче» атауы да аталады.

Мәтіндегі авторлық ұстаным басқа: Әулиеата 1774 жылы Абылайдың жарлығымен, Үйсіндердің өтінішімен, қарақалпақтардың құрылысқа қатысуы арқылы тұрғызылған; ал қоқандық кезең — кейінгі қирату, қайта тұрғызу және әкімшілік бақылау орнатумен байланысты.

Мәтінде Әділ сұлтаннан туған Абылай, Ералы, Құлан, Тезек және Әбілез сұлтандардың Жетісудағы Ұлы жүз тайпаларын билегені, 1821 жылы Ресей императорына оңтүстік қазақтарын да қарамағына алу туралы арыз жазғаны айтылады. Тезек сұлтанның орыс армиясында полковник шеніне дейін көтерілгені және айтыс өнерінде аты мәлім болғаны да еске алынады.

Шоқан Уәлихановтың әулеттік байланыстары да аталады: Тезек төренің қарындасы Айсараға Шоқанның үйленуі, сондай-ақ Шоқанның деректерді осы өңірдің оқиғаларына куә болған адамдардан естіп, кейін қағазға түсіру ықтималдығы көрсетіледі.

Шоқан Уәлихановтың жазбалары мен өзбек деректері үндескен тұста, 1774 жылы Абылай ханның Талас өзені жағасында қираған Тараздың орнында Әулиеатаны тұрғызып, көне қаланың тарихи сабақтастығын қайта жалғағаны туралы тұжырым күшейе түседі.

Алайда сол кезеңнің адамдары үшін ең бастысы — соғыстан кейінгі еңсені тіктеу, жұртты орнықтыру, қорғаны бар, тірлігі бар шаһарға ұмтылу еді. Кейін бұл өңірді шарпыған қоқандық жорықтар мен қақтығыстардың ауыр салдарын олар бір Алладан басқа ешкім алдын ала болжай алмаған.