Деректі айтушы Бөгенбай мен Жәпек батырлар

Малайсары батыр туралы алғашқы жазба деректер

Малайсары батыр туралы деректерді біз ең алдымен Шоқан Уәлиханов жазбаларынан кездестіреміз. Оқырманға алдын ала ескерте кетер маңызды жайт: Шоқан зерттеулерінде қазақ тарихының ең түйінді оқиғалары мен ең шешуші тұлғалары қамтылған. Мұны бүгінгі ғылыми тілмен дәл түсіндіру қиын; бәлкім, бұл қазақтың дана перзентінің табиғи зеректігіне, терең түсінігі мен интуициясына байланысты болар. Қалай болғанда да, XVIII ғасыр үшін Малайсары батыр Абылай ханмен қатар аталатындай деңгейдегі «таңбалы тұлға» болғаны аңғарылады.

Ол өз заманының тыныс-тіршілігін, қазақ қоғамының сыртқы және ішкі жағдайын ашып бере алатын толыққанды тарихи қайраткер ретінде көрінеді. Шоқанның аз ғұмырында қазақ тарихының қалың қатпарларынан ең басты мәселелерді, ең сәулелі тұлғаларды дәл танып, іріктей білген көрегендігіне таң қалмау мүмкін емес.

Тегі, туған жері және есімдердегі географиялық із

Біздің пайымдауымызша, Малайсары шамамен 1708 жылдары Сыр бойында, Түркістан атырабында туып, кейін Арқаға қоныс аударған. Әкесі — түйені көтерген, жолбарысты жалаң қолымен жарып өлтіретін Тоқтауыл батыр деген дерек айтылады. Анасы қалмақтың атақты нояндарынан тараған, түп-тегі хошоуыт тайпасынан болуы ықтимал. Шежіре мәліметтерінде анасының аты Молдыр деп беріледі; қалмақ тілінен аударғанда «асыл тас» мағынасын білдіреді.

Малайсары батырдың анасының атымен аталатын қоныс атауы Павлодар облысы Май ауданының картасында кездеседі. Ал батырдың Сыр бойында туғанына қатысты бір дәлел ретінде інілерінің есімдері аталады: бірі — Бағыс, екіншісі — Қарнақ. Бұл екі атау да тарихи орындар ретінде белгілі. Қарнақ — Әзірет Түркістаннан 25 шақырым жердегі көне қала; мұнда қасиетті қазан жасалғаны, революцияға дейін бір ғана Қарнақта қазақ балаларын дін жолына тәрбиелейтін 22 медресе болғаны айтылады.

XVIII ғасырдың алғашқы жартысы: қысылтаяң кезең және ықпал күресі

Шоқан деректеріне қарағанда, Малайсарының аты шыққан уақыт — XVIII ғасырдың бірінші жартысы. Бұл қазаққа төрт тараптан да жау төнген, елдің тынысы тарылған, аштық пен берекесіздік қатар келген ауыр жылдар еді. Осы кезеңде Малайсары Абылайдың алғашқы серіктерінің бірі ретінде алға шықты.

Абылай маңында бір мезетте бірнеше саяси бағыт, мүдде, көзқарас қатар көрініс тапқан. Солардың ішінде отаншыл бағыттағы топтың (Шоқанның сөзімен айтқанда «патриоттық партияның») көсемі Малайсары болғанға ұқсайды. Ал Ресей бағытын жақтаған күш ретінде Орта жүздегі Шақшақ Жәнібек батырдың ықпалы айтылады. Шоқан «русская партия была ничтожна» деп жазады.

Қызық сәйкестік емес: Шақшақ Жәнібек Ресейден, ал Малайсары Жоңғариядан «тархан» атағын бір кезеңде алған. Бұл қазақ басшыларының алдында екі алып күштің арасынан бағыт таңдаудың қаншалықты күрделі болғанын байқатады. Ал Абылайдың саясаты — ешқайсысына толық бой алдырмай, тәуелсіздікті сақтауға ұмтылған теңгерімді ұстаным ретінде көрінеді.

1751–1753: Даваци мен Әмірсана, қазақ ішіндегі пікір айырмасы

Жоңғар мемлекетіндегі күрделі дағдарыс 1745 жылы Қалдан Серен өлгеннен кейін күшейеді. Үш мұрагердің арасындағы тартыс, хан кеңесінің шешімдері, ақырында Лама Доржының билікке келуі ел ішіндегі бірлікті әлсіретіп, азамат соғысын өршіте түсті. Даваци мен Әмірсана сияқты ұлыс басшылары қарсы тарапқа шығып, шиеленіс ұлғайды.

Даваци мен Әмірсана 1751 жылдың қара күзінде қазақ даласына қашып келіп, Жоңғария шекарасына жақын Қайып батырды паналайды, бірақ Абылаймен байланысын үзбей, қамқорлық көреді. Қазақ ішінде оларды ұстап тұру Абылай үшін саяси тұрғыдан тиімді болды. Бұл бағытты Бөгенбай батыр, Дәуіт тархан, Жәпек батыр, Ералы сұлтан және Төле би (хат арқылы) қолдап отырғаны айтылады.

Ал Әбілмәмбет хан, Малайсары батыр және кейбір өзге тұлғалар Даваци мен Әмірсанадан гөрі Лама Доржымен қарым-қатынасты түзеген дұрыс деп есептеген. Себебі Жоңғария ішкі дағдарысты бастан кешірсе де, әскери әлеуеті зор мемлекет болатын; қашқындарды бермеген жағдайда соғыс қаупі күшейетіні анық еді.

1752–1753 соғысы және Жоңғарияның ыдырауы

Осы оқиғалардан кейін Жоңғариядағы бүліну күшейіп, қазақ арасына қашқындар көбейеді. Даваци мен Әмірсана бастапқы жоспарындағы Еділ бойына кетуден бас тартып, енді Абылайдан Лама Доржыға қарсы күресте көмек сұрайды. Лама Доржы жағдайды күшпен шешуге ұмтылып, Саин-Белек бастаған 20 мың әскерді қазақ даласына жібергені айтылады. Кезекті қазақ–қалмақ соғысы осылай басталған.

1752 жылдың қыркүйегінде басталған соғыс 1753 жылдың қаңтарында Лама Доржының өлімімен аяқталады. Ханды өлтіргендердің қатарында Даваци мен Әмірсана жақтастарымен бірге жорыққа барған қазақ жауынгерлері болғаны баяндалады. Бұл тұста «кім дұрыс, кім бұрыс» деп біржақты кесім айту қиын: тарихта кейде саяси таңдаулардың бәрі де қауіп-қатерге толы болады. Ақыры Жоңғария мемлекет ретінде бірте-бірте жойылып, өңірлік күш теңгерімі түбегейлі өзгерді.

Қайтыс болған кезеңі және жер-су жадындағы белгі

Малайсарының қайтыс болуы 1754 жылғы оқиғаларға сәйкес келетіндей. Бұл тұста Даваци мен Әмірсана арасындағы күрес күшейген. Абылай қалмақ ішіндегі азамат соғысына араласып, жағдайға қарай екі ноянға алма-кезек қолдау көрсеткені айтылады: әуелі Давацимен одақтасып 1753 жылы дэрбэт ауылдарын шапса, кейін 1754 жылы Әмірсананы қолдап Жетісуға әскер бастап келген.

Сол 1754 жылғы жорық Қаратал бойындағы жоңғарлардың ірі қосынымен байланыстырылады. Қаратал өзені — екі ғасыр бойы қалмақ қонтәжілерінің ордасы орналасқан ірі саяси орталық ретінде белгілі. Осы өңірмен қатарлас жатқан Алтынемел жотасының бір сілемінде Малайсары батыр оққа ұшты деген дерек айтылады. Содан бері бұл жота Малайсары аталады: биіктігі 1446 м, батыстан шығысқа қарай шамамен 100 шақырымға созылып жатыр, ені 10–20 шақырым.

Зерттеу жалғасы: Ертіс өңіріндегі жинақтау жұмыстары

Малайсары туралы деректерді өткен ғасырдың 1990-жылдары Ертіс өңірінің белгілі өлкетанушысы, марқұм Жеңіс Марданов жинақтай бастағаны айтылады. Ертіс бойында шежіре мен эпикалық жырларды жатқа айтатын адамдар азайғанымен, өлкетанушы ауызша дерек пен жазбаша материалды ұштастыра отырып, тарихи бейнені толықтыруға күш салған.