Аран немесе ауызжұтқыншақ - ас (азық) қорыту жүйесінің дененің бас аумағында орналасқан бөлімі
Аран (ауызжұтқыншақ) туралы
Аран, немесе ауызжұтқыншақ — ас қорыту жүйесінің дененің бас аумағында орналасқан бөлігі. Ол екі бөлімнен тұрады: ауыз қуысы және жұтқыншақ.
Негізгі құрылымдар
- Ауыз қуысы: жоғарғы және төменгі ерін, ұрт, тіс, қызыл иек, қатты және жұмсақ таңдай, тіл, сілекей бездері.
- Жұтқыншақ: ауыз қуысын өңешпен жалғайтын, пішіні құйғышқа ұқсас етті-жарғақты түтікше.
Ауыз қуысының қызметі
Ауыз қуысы (лат.: cavum oris) — астың алғашқы өңделуі өтетін аймақ. Мұнда тағам механикалық өңдеуден (шайнау, сілекеймен жібіту, араластыру) өтеді және сілекей ферменттерінің әсерінен қорытылуы басталады.
Жұтқыншақтың құрылысы
Жұтқыншақ — ауыз қуысында өңделген асты өңешке өткізетін мүшe. Оның қабырғасы үш қабықтан тұрады:
Ішкі қабық
Кілегейлі қабық.
Ортаңғы қабық
Етті қабық.
Сыртқы қабық
Адвентиция қабығы.
Ас қорыту мен тыныс алуға ортақ мүше
Жұтқыншақ — ас қорыту және тыныс алу жүйелеріне ортақ мүше. Оның ішкі кілегейлі қабырғасында ас жүретін жол мен ауа жүретін жол айқаса орналасады.
Кілегейлі қабықтың эпителийі
Ас жолы: көпқабатты жалпақ эпителиймен астарланған.
Тыныс жолы: бірқабатты көпқатарлы кірпікшелі эпителиймен астарланған.
Жұтыну кезіндегі қорғаныс тетіктері
Ас жұтылған кезде тыныс жолы уақытша жабылады: мұрын қуысы жағынан жұмсақ таңдай төменгі бөлікті бітейді, ал көмекей тесігі көмекей бөбешігімен (тілшікпен) жабылады. Ас өткеннен кейін жұмсақ таңдай төмен түсіп, бөбешік алға қарай серпіліп, ауа жүретін тыныс жолы қайта ашылады.
Ескерту
Бөбешіктің негізін серпімді шеміршек құрайды, бұл жұтыну мен тыныс алу кезіндегі қозғалыстардың үйлесімді жүруіне мүмкіндік береді.