Денені қозғалысқа келтіретін сүйектер мен бұлшықеттер
Тірек-қимыл жүйесінің маңызы
Тірек-қимыл жүйесіне қаңқа мен бұлшықеттер жатады. Қаңқа — бір-бірімен дәнекер ұлпалар (шеміршек пен сүйек) арқылы байланысқан сүйектердің жиынтығы. Қаңқа ағзаға тірек болады, ал бұлшықеттер қозғалысты қамтамасыз етеді.
Бұл жүйе адамның тік жүру қалпын сақтауға көмектеседі (әсіресе омыртқа жотасы мен жамбас белдеулерінің рөлі жоғары). Сонымен қатар қаңқа ішкі мүшелерді қорғайды: ми — берік байланысқан сүйектерден тұратын бассүйек ішінде, жүрек пен өкпе — кеуде қуысының сүйектерімен, ал құрсақ қуысындағы мүшелер — жамбас белдеуі арқылы қорғалады.
Бұлшықеттер сүйектерге бекиді, ал қозғалыс — ағзаның қоршаған ортаға бейімделуінің маңызды белгілерінің бірі. Жүгіру, секіру сияқты кез келген қимылда сүйектер таяныш қызметін атқарады.
Қорғаныш
Бассүйек — миды, кеуде торы — жүрек пен өкпені, жамбас белдеуі — құрсақ қуысындағы мүшелерді қорғайды.
Қан түзу және алмасу
Сүйек кемігінде қан жасушалары түзіледі. Сүйек минералды тұздар мен микроэлементтерге бай болғандықтан, минералды алмасуға қатысады.
Адам қаңқасының бөлімдері
Адам қаңқасы — бір-бірімен әртүрлі жолмен байланысқан жеке сүйектерден тұратын жүйе. Ересек адамның қаңқасында 200-ден астам сүйек болады.
Сүйектер пішіні мен мөлшеріне қарай ұзын, қысқа, жалпақ сүйектерге бөлінеді. Ұзын сүйектерге қол-аяқ жіліктері жатады; олардың ортаңғы бөлігі қуыс болып, жілік майымен толатындықтан түтікті сүйектер деп те аталады. Жалпақ сүйектерге жауырын, бассүйек, қабырға, төс және жамбас сүйектері кіреді.
Қаңқаның негізгі бөліктері
- Тұлға қаңқасы: омыртқа жотасы, қабырғалар, төссүйек
- Бассүйек
- Иық белдеуі және қол сүйектері
- Жамбас белдеуі және аяқ сүйектері
Омыртқа жотасы: құрылымы мен қызметі
Омыртқа жотасы — тұлғаның негізгі тірегі. Адамда омыртқалардың жалпы саны 33–34.
Мойын
7 омыртқа
Арқа
12 омыртқа
Бел
5 омыртқа
Сегізкөз
5 омыртқа (тұтасқан)
Құйымшақ
4–5 омыртқа (қалдық, тұтасқан)
Әр омыртқа денеден және доғадан тұрады. Доғада өсінділер болады (бір арқа, екі бүйір, екі үстіңгі және екі астыңғы буындық өсінді). Омыртқалардың ортасындағы кең қуыста жұлын орналасады.
Мойын омыртқалары басқа бөлімдерден ерекшелеу: омыртқа денесі кіші, бірінші мойын омыртқаның (атлант) денесі болмайды, қуысы үлкен әрі үшбұрышты. Бірінші мойын омыртқа бассүйекпен байланысып, басты бұруға қатысады.
Арқа омыртқалары ірілеу, арқа өсіндісі көлбеу орналасады. Бүйір өсінділері мен омыртқа денесінде қабырғалар бекінетін буындық ойықтар бар, сондықтан арқа омыртқалары қабырғалармен тығыз байланысады.
Бел омыртқаларының денесі жалпақ әрі үлкен, бұл бөлімге дене салмағының күші көбірек түседі. Сегізкөз омыртқалары қозғалмайтындай тұтасып кеткен; пішіні үшбұрышты, ішкі беті ойыс. Онда жұлын жүйкелерінің тармақтары шығатын төрт жұп тесік болады. Құйымшақ омыртқалары да қалдық ретінде тұтасып кеткен.
Омыртқалар бір-бірімен шеміршек, бұлшықет және сіңірлер арқылы байланысып, омыртқа жотасын құрайды. Ол денені алға, артқа және бүйірге иіп-қозғалтуға мүмкіндік береді.
Омыртқа иілімдері және олардың қалыптасуы
Омыртқа жотасы төрт аймақта алға және артқа қарай иіледі: мойын мен бел тұсында екі иілім алға, ал арқа мен сегізкөз тұсында екі иілім артқа бағытталған.
Жаңа туған нәрестеде омыртқа жотасы түзу болады. Нәресте мойнын тік ұстағанда — мойын иілімі, отыра бастағанда — арқа иілімі байқалады. Қаз тұрып жүре бастағанда бел және сегізкөз аймағындағы иілімдер қалыптасады. Иілімдер шамамен 18–20 жаста толық қалыптасады.
Бұл иілімдер кеуде және жамбас қуыстарының көлемін арттырып, дене тепе-теңдігін жеңілдетеді, жүгіру мен секіру кезіндегі серпімділікті күшейтеді. Бұл қасиет омыртқалар арасындағы шеміршектердің созылғыштығымен де байланысты.
Сколиоз: себептері және алдын алу
Омыртқа жотасының бір бүйіріне қарай қисаюы — сколиоз. Омыртқаның алға және артқа қарай табиғи иілімдері тік жүруге байланысты қалыптасқан қалыпты құбылыс болса, бүйірлік қисаю — ауытқу белгісі.
Негізгі себептері
- Орындықта түзу отырмау
- Жазу үстелі мен орындық биіктігінің сәйкессіздігі
- Ауыр жүкті көбіне бір қолмен көтеру
- Сүйек пен бұлшықеттердің нашар дамуы
Алдын алу үшін жүргенде, тұрғанда және отырғанда омыртқа жотасын түзу ұстауға дағдылану, ауыр жүк көтермеу және жүйелі түрде спортпен шұғылдану қажет.
Кеуде торы: құрамы және қызметі
Кеуде қуысының қаңқасы — кеуде торы — 12 арқа омыртқасынан, 12 жұп қабырғадан және алдыңғы жағындағы жалғыз төссүйектен тұрады. Қабырғаның алдыңғы шеті шеміршекті болады.
Жоғарғы 7 жұп қабырға — шын қабырғалар — шеміршек арқылы төссүйекке бекиді. Келесі қабырғалардың шеміршек ұштары өзара қосылып доға түзеді. Қабырғалар омыртқалармен буын арқылы қозғалмалы, ал төссүйекпен шеміршек арқылы шала қимылдап байланысады.
11–12-жұп қабырғалар — жетім қабырғалар. Оларда шеміршек болмағандықтан, алдыңғы ұштары бұлшықеттер арасында бос жатады.
Тыныс алудағы рөлі
Қабырғалардың қозғалысы тыныс алғанда кеуде қуысы көлемін ұлғайтып, тыныс шығарғанда кішірейтуге көмектеседі.
Кеуде қуысындағы мүшелер
- Жүрек және ірі қантамырлар
- Өкпе
- Кеңірдек және ауатамырлар
- Өңеш және жүйкелер
Кеуде торының пішіні жынысқа, жас ерекшелігіне, дене бітіміне және жалпы дамуына байланысты өзгереді. Кеуде торында жоғарғы және төменгі тесіктер болады. Жоғарғы тесік артқы жағынан бірінші арқа омыртқасының денесімен, бүйірінен бірінші жұп қабырғалармен, алдыңғы жағынан төстіктің жалпақ бетімен шектеледі. Осы жоғарғы тесік арқылы өңеш, кеңірдек, ірі қантамырлар және жүйкелер өтеді.
Жануарлармен салыстырғанда, адамның денесін тік ұстап, тік жүруіне байланысты кеуде қуысы екі жаққа қарай керіліп, кеңейген.
Пайдаланылған әдебиет
Биология: жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2008. ISBN 9965-34-812-X.
Санат: KZ портал — қазақша рефераттар жинағы (мәтін редакцияланып, құрылымдалды).