Сен шахтың қызы емеспісің
Қуғын, сатқындық, аман қалу
Тас-талқан болып жеңілген Шуджа шах Аурензебтен қорқып, ұзақ қашты. Ақырында ол Аракан раджасына келіп паналады. Шахтың соңынан үш қызы еріп келген еді. Раджа Шуджаның қыздарын өз балаларына айттырып алмақ ниетін білдіргенде, шахтың ашу-ызасы бұрқ ете түсті.
Бір түндегі үкім
Раджаның пәрменімен шахты алдап қайыққа мінгізіп, өзеннің ортасына алып шықты. Сол жерде шахты қыздарымен қоса суға батырмақ болды. Қатер төнген алғашқы сәтте жан ұшырған әке ең кенже қызы Әминаны өз қолымен суға лақтырып жіберді: оның ойынша, бұл — қорлыққа толы өмірден «әкенің қолынан келген өлім» артық деген үкім еді.
- Үлкен қызы өзін-өзі буындырып өлді.
- Ортаншы қызы Зылиханы шахқа адал қызметшілердің бірі Рахмат Әли құтқарып қалды.
- Шахтың өзі арпалыстың үстінде опат болды.
Тағдырдың жазуымен өзен бетінде қалқып кеткен Әмина бір балықшының ауына ілінді. Қарт балықшы оны судан шығарып, өз жер кепесіне әкелді. Әмина сол үйде өсіп, бойжетті. Осы аралықта Араканның қарт раджасы дүние салып, таққа оның баласы отырды.
Жер кепедегі күндер
«Тинни» атанған қыз
Бір күні балықшы шал Әминаға келіп, шаруаның жүрмей жатқанын айтып ұрыса бастады. Ол Әминаны аракан тілінде «Тинни» деп атайтын.
Әминаның жауабы
«Ата, бүгін менің дидиім келді. Қол қусырып отырған себебім сол», — деп Әмина күле жауап берді.
Кенет келген «диди»
«Бұл — мен», — деп Зылиха тосыннан көріне кетті.
Зылиха Әминаны балықшы үйінен ақыры тауып келген еді. Оның бұл сапарының қалай болғанын тәптіштесек, бөлек әңгіме болар. Осы кезеңде Зылиханың сақшысы Рахмат Әли де Аракан раджасының сарайына келіп, қызметке тұрған.
Өзен жағасындағы сөз
Өзен баяу толқып ағып жатты. Жай самал қойлю ағашын тербетіп, қызыл гүлдерін жан-жаққа шашырата ұшырып әкетеді. Сол ағаштың түбінде Зылиха мен Әмина ұзақ отырды.
Кек пе, тыныштық па?
«Құдай бізді әкеміздің кегін алу үшін қалдырған шығар. Басқа себеп таба алмай отырмын», — деді Зылиха.
Әмина орман жаққа көз тігіп: «Апатай, мұның бәрі не үшін? Мен өмірді дәл осы қалпында жақсы көремін. Өлгісі келгендер бірін-бірі қыра берсін. Маған осы ара жақсы», — деді.
Зылиха оны селт еткізетін сөзін айтты: әкесі қатер төнгенде Әминаны әдейі суға лақтырған — «тіршілік қорлығынан» сақтаймын деп. Сондықтан «әке кегін алу — өмірлік мақсат» болуы тиіс.
Әмина ақыры үйге қайтты: «Тамақ дайындамасам, атам аш қалады», — деді. Зылиха жалғыз қалды.
Далияның келуі
Бөгде әзіл, бейтаныс батылдық
Кенет біреу секіріп түскендей болып, әлдекім Зылиханың көзін баса қойды. Зылиха шошып кетіп айқай салды. Сол сәтте өндірдей бір жас жігіт көрінді.
«Сен — Тинни емессің!» — деді ол тіксіне. Зылиха паң қалып танытып: «Сен кімсің?» — деп қайырды. Жігіт өзін таныстырмастан: «Мені Тинни біледі. Ол қайда?» — деді.
Дауысқа Әмина жүгіріп келіп, жағдайды көргенде күліп жіберді. Бұл жігіттің аты — Далия еді. Ол Әминаны «көзін басып» қалжыңдауға дағдыланған болып шықты.
Әминаның «сарай әдебі» сабағы
Әмина Далияға хан қызының алдында қалай амандасу керегін үйретті: тағзым, үш адым кейін шегіну, қайта тағзым. Далия ебедейсіз қимылмен қайталап тұрды.
Соңында Әмина оны үйге кіргізіп, «от жақ» деп бұйырып, есікті жауып қойды да Зылиханың қасына оралды: «Апатай, ашуланба. Бұл өлкенің адамдары осылай», — деді.
Зылиха таңданды: бейтаныс бір «тағы жігіт» келіп, хан тұқымымен қалжыңдасады. Ал Әмина болса Далияны іштей жақтай берді. Оның сөздерінен «сүйікті, бірақ әлі қолға үйренбеген киік лағы» секілді бір бейне сезіліп тұрды.
Балықшының байқауы
Балықшы шал да Далияны сұрады. «Келді» деген жауапты естіп, «жас қой, бәріміз де ақымақ болғанбыз» деп Әминаға қатты жазаламауды айтты. «Кеше ол маған үш балық үшін бір алтын теңге берді», — деді шал.
Әмина болса өз «айласын» жасырмады: «Бүгін одан бір балық та бермей, екі алтын теңге аламын», — деп күліп жіберді.
Орманның заңы және жүректің үні
Уақыт өте Зылиха Далияның келіп-кетуіне үйрене бастады. Мәдениетті қоғамның «ұяты» мен «тәртібі» жырақта қалғандай: аракан орманы адамның жасаған шекарасын да, құрған қалыбын да біртіндеп бұзады. Қираған ескі сарай орнына орман өсетіні секілді, табиғат та көзге көрінбес күшпен адам орнатқан шарттарды шайқап шығады.
Еркіндік туралы салыстыру
Дүниені билеуші мен орманның арасында бір ұқсастық бар: екеуі де кіріптар емес, еркін; екеуі де өз әлемінің әміршісі. Ал қарапайым адамдар қоғам заңына бағына жүріп, бірде жоғарыға құл, бірде төменге әкім болып күйбең кешеді.
Далия — табиғат құшағында өскен «тағы бала». Оның хан қыздарына деген күдігі жоқ; қыздар да оны өз жолдасындай көрді. Бірақ Зылиханың ішкі дауысы кейде тулайтын: «Хан қызына бұл лайық па?»
Кекке бастайтын хабар
«Раджаны көрсете аласың ба?»
Бір күні таңертең Зылиха Далиядан раджаны көрсетуді сұрады. «Қанжарым бар, соны оның жүрегіне қадасам деймін», — деді ол. Далия әуелі таңырқады, сосын Зылиханың кекке суарылған келбетін көріп, бұл сөзді өткір әзіл санағандай күліп жіберді.
Рахмат Әлидің хаты
Ертеңіне Рахмат Әли Зылихаға астыртын хат жіберді: Араканның жас раджасы екі қыздың жүрген жерін біліп қойыпты, Әминаны көріп ғашық болыпты. Сарайда раджа мен Әмина тойына дайындық жүріп жатыр екен.
«Кек алуға бұдан артық қолайлы сәт болмас», — деп жазды Рахмат Әли.
Зылиха сіңлісінің қолын қатты қысып: «Тәңірдің тілегі айдан анық. Әмина, сен парызыңды өтеуге тиіссің. Бізге де күн туды», — деді.
Әмина мен Далия арасындағы суық сөз
Далия тағы келді. Әмина: «Мен раджаның жұбайы болмақпын», — деді. Жігіт болса күлімсіреп: «Оның ұзаққа бармасы анық», — деп жауап қатты.
Әмина мән-жайды байыппен түсіндірді: «Егер раджаны өлтірсем, маған қайтып оралу жоқ». Далия: «Әрине, қайтуың қиын», — деп мүсіркей сөйледі. Әминаның көңілі су сепкендей басылды.
Бірақ ол өз шешімін бекітті: «Диди, мен дайынмын», — деді де, Далияға қарап: «Раджаның жамағаты болғаннан кейін ең алдымен сені — қастандық ойлаған топқа қосылғаның үшін — жазаға тартамын. Содан соң өз парызымды өтеймін», — деді.
Сарайға сапар
Салтанат және суық темір
Қуанышты күн туды. Балықшы шалдың есігі салтанатпен ашылды. Күй тасқыны күмбірлеп, ат пен пілдің, жаяу адамның жүрісінен жер шайқалғандай болды. Раджа сарайынан алтынмен апталған екі паланкин келді.
Әмина сабы піл сүйегінен жасалған сұлу қанжарды Зылихадан алып, ұзақ қарады да қойнына тықты. Суық темір денесін тітіркендірді. Қанжар көйлек қатпарына кіріп, көзден ғайып болды.
Қоштасу
Қыздың бір-ақ тілегі бар еді: Далияны көру. Бірақ ол кеше кеткеннен кейін ғайып болып шықты — намысына тиген болар.
Паланкинге отырар алдында Әмина жер кепеге, өзенге, қойлю ағашына соңғы рет көз салды. Көзіне жас толып, балықшы шалдың қолын ұстап тұрып: «Ата, мен кетіп барамын. Енді саған тамақты кім дайындайды?» — деп жылап жіберді. Қарт та балаша егілді.
Әмина: «Егер Далия келсе, мына жүзікті беріңіз. “Тинни кетерде осыны саған бер деп еді” деңіз», — деді де, паланкинге кіріп кетті.
Өзен жағасы қаңырап қалды. Жер кепе мен қойлю ағашын қараңғылық бүркеді. Салтанатты көш ақыры сарай қақпасынан кірді.
Неке бөлмесіндегі бетбұрыс
Шешімнің салмағы
Паланкиннен түскенде Әминаның көзі оттай жанып тұрды, кейпінде айрықша бір сұс бар еді. Ал Зылиханың өңі қашқан: алыста жүргенде кек алу оңай көрінгенімен, дәл осы жерде жүрек қалтырайды.
Қызметші әйелдер оларды мың сан шырақтың арасымен алып өтті. Неке қиятын бөлменің алдына келгенде Әмина тоқтап, Зылихаға қарап: «Апажан…» — деді. Зылиха сіңлісін қысып құшақтап, қайта-қайта сүйді де екеуі бөлмеге кірді.
«Далия!»
Ортадағы кереуетте салтанатты киінген раджа отыр екен; үстінен жұпар иіс аңқиды. Әмина есік алдында жүрексініп тұрып қалды. Зылиха жақындай бергенде раджаның ақырын ғана күліп отырғанын көрді.
Сол сәтте Әмина атып тұрып: «Далия!» — деп айқайлады да талып түсті.
Далия орнынан қарғып тұрып, оқ тиіп құлаған құстай болып кеткен Әминаны ақырын көтеріп, кереуетке жатқызды. Әмина есін жиғанда кеудесінен қанжарды суырып алып, апасына қарады. Зылиха Далияға бұрылды — ал жігіт баяғы күлімсіреген қалпы үнсіз қарап отыр еді.
Қынабынан суырылған болат қанжар да күлгендей жалтырап жатты.
Аударған: С. Шаймерденов