Ұлпан - бүкіл аналардың жиынтық бейнесі тәріздес кесек полотно
Ғабит Мүсірепов: кеңестік дәуірдегі қазақ прозасының ірі тұлғасы
Қазақ әдебиетінің кеңестік дәуірдегі көрнекті қайраткерлерінің бірі — көркемсөз зергері Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов 1902 жылы қазіргі Солтүстік Қазақстан облысының Жамбыл ауданында кедей шаруаның отбасында дүниеге келді. Әуелі өз ауылында ескіше сауат ашып, кейін 1916 жылы нағашысының көмегімен орыс мектебіне түсіп, білімін жүйелі жалғастырды.
Ол Преснегорьковтағы екі кластық орыс мектебінде оқып, жеті жылдық мектеп деңгейінде білім алды. 1923–1926 жылдары Орынбордағы жұмысшы факультетін (рабфак) бітіріп, Омбыдағы ауыл шаруашылық институтында бір жыл оқыды. Бұдан кейін баспасөз, халық ағарту, мәдениет пен өнер салаларында түрлі жауапты қызметтер атқарды.
Шығармашылық бастаулар және ықпал
Жазушының әдеби еңбегі ХХ ғасырдың 1920 жылдарының соңында басталды. Оның көркемдік талғамына Пушкин, Лермонтов, Гоголь, Крылов, Чехов, Толстой, Салтыков-Щедрин секілді орыс классиктері ықпал етті. Әсіресе Гоголь, Чехов, Горькийдің әңгіме, очерк, хикаят, роман жанрларындағы тәжірибесі мен сатиралық қуаты Мүсіреповтің қаламгерлік мектебіне айналды.
Өз естелігінде ол Орынбор рабфагіндегі оқудың деңгейін жоғары бағалап, орыс әдебиетін оқығанда Гоголь, Чехов, Горький шығармалары ойына ерекше қона қалғанын айтады. Қабырға газетіне жазған алғашқы көлемді әңгімесі кейін «Тулаған толқында» повесіне ұласып, баспа бетін көрген тұңғыш әдеби еңбегі болды.
Ірі туындылар
- Романдар: «Қазақ солдаты», «Ұлпан», «Оянған өлке»
- Қарасөз поэмасы: «Кездеспей кеткен бір бейне»
- Пьесалар: «Қыз Жібек», «Қозы Көрпеш — Баян сұлу», «Ақан сері — Ақтоқты», «Аманкелді», «Қынаптан қылыш»
Қызметі мен бағалануы
- Қазақ әдебиетінің барлық жанрын дамытуға еңбек сіңірді
- Жүзге тарта публицистикалық мақаласы жарияланды
- Бірнеше орден, медальдармен марапатталды
- 1974 жылы кеңес әдебиетін өркендетудегі еңбегі үшін Социалистік Еңбек Ері атанды
1930 жылдар прозасы: ұжымдастыру шындығы
1930 жылдардың басында Мүсірепов көбірек ден қойған негізгі тақырып — ауыл шаруашылығын ұжымдастыру мәселесі. Бұл арнадағы тұңғыш ірі көркем қадамы — «Қос шалқар» (1929) әңгімесі.
«Қос шалқар»: өзгеріс айнасы
Әңгімеде егіндік пен шабындық жерлерді бөліске салу, ауылдағы әлеуметтік жіктеліс, бай мен кедейдің тартысы, кедейлердің артель болып ұйымдасуы суреттеледі. Жазушы «Қос шалқар» атанған әсем көл маңына бірнеше мәрте соғып, сол өңірдегі өзгерістердің қалай өрбігенін оқиға желісіне өзек етеді.
Тақырып жалғастығы
Осы бағыт «Көк үйдегі көршілер» (1929) және «Күсен» (1930) әңгімелерінде де жалғасын табады: колхоздастыру кезеңіндегі қиындықтар, таптық талас-тартыс, ауыл ішіндегі психологиялық қақтығыстар кеңірек ашылады.
Қоғамдық қақтығыс логикасы
«Бір адым кейін, екі адым ілгері» (1932) әңгімесінде ескі көзқарас пен жаңа қоғамдық тәртіптің тайталасы, астыртын әрекеттер, билік үшін ішкі тартыстар бейнеленеді. Бұл — көркем қиял ғана емес, дәуір шындығының көрінісі ретінде беріледі.
«Талпақ танау»: ескі түсінік пен жаңа көзқарас қақтығысы
«Талпақ танау» (1934) әңгімесі идеялық-психологиялық дәлдігімен дараланады. Мұнда колхоз төрағасы Сәденнің көрші совхоздан шошқа сатып әкеліп, «бесінші түлікті» өсіруге ұмтылысы және оны қазақ шалы Есеннің бағуы арқылы ауыл адамдарының тосырқап, жиіркене қарауы суреттеледі. Автор осы деталь арқылы ауыл санасындағы ескі ұғым мен жаңа тіршілік талабының бетпе-бет келуін нанымды ашады.
Ана тақырыбы: гуманизм және рух биігі
1930 жылдардың орта тұсында жазушыны М. Горькийдің ана тақырыбындағы романтикалық әңгімелері ерекше қызықтырды. Адам қадірін жоғары қоятын гуманистік көзқарас, ананың қоғамдағы орны Мүсірепов шығармашылығына зор ой салды. Ол Горькийдің «Адамның анасы», «Өлімді жеңген ана» новеллаларын аударып, өзі де ана бейнесін түрлі қырынан ашқан бір топ әңгіме жазды.
«Ананың анасы» (1934)
Ел ішіне кең тараған аңызға құрылған бұл әңгімеде ана сөзі — тоқтатушы күш. Жазықсыз қызды алып қашқан батырды қыздың анасы сөзбен жеңіп, қызын жау қолынан азат етеді. Автор аңғал батырдың ел билеушілерінің алдауына ілесіп кетуін және ананың өжеттігін қарама-қарсы қоя отырып, намыс пен әділеттің өлшемін көрсетеді.
«Ашынған ана» (1934)
1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс аясында Қапияның тағдыры суреттеледі: болыс озбырлығы, жалған жас жазу арқылы қара жұмысқа айдауға ұмтылу, түрме қасіреті. Мұнда ана — көп зорлықты көріп, сынған емес, керісінше қайраты қатайған тұлға ретінде беріледі.
«Ананың арашасы» (1934): сөздің құдіреті
Бұл әңгімеде Антоновтың ақ бандылары ауылға ойран салып, жазықсыз жандарды қорлап, ананы «большевик балаңды тауып бер» деп азаптайды. Нағима жан азабына шыдап, солдаттардың шымбайына бататын сөз айтып, олардың өз командиріне қарсы шығуына әсер етеді. Ақырында олар Антоновты өлтіріп, Қызыл Армия жағына өтеді.
Ақ бандылардың жауыздығын жазушы қамшының сартылы, ананың үнсіз қайраты, қорлыққа қарсы ішкі тегеурін арқылы айқын береді: анада үн жоқ, бірақ қайсарлық бар; қара күш пен рухтың текетіресі біріне-бірі тізе бүкпейді.
Соғыс жылдарындағы ана бейнесі
«Ер ана» (1942)
Жау уақытша басып алған елді мекенде қалған Наталья немересін аман алып қалумен қатар, партизандар көмген минаны жарып, неміс офицерлері орналасқан мектеп үйін өртейді де, ормандағы партизандарға қосылады.
«Ақлима» (1944)
Соғыста жалғыз ұлынан айырылған ана майданнан мүгедек болып оралған Сапарды асырап, туған баласындай күтеді. Бұл — соғыс кезіндегі адамдық мейірім мен қазақ даласындағы бауырмалдықтың көркем бейнесі.
«Ұлпан»: аналардың жиынтық бейнесі
Ана тақырыбының ірі көркем қорытындысы — «Ұлпан» романы (1974). Роман тарихи ел шежіресі арнасында өрбіп, қазақ ауылының бір ғасырлық тұрмысы мен әдет-ғұрпын, жер дауы мен жесір дауын, барымта мен қалыңмал салтын кең тыныспен суреттейді.
Бас кейіпкер Есеней — Керей-Уақ елін билеген беделді би, ірі бай. Оның өміріне ерекше ықпал еткен тұлға — батырдың қызы, ақылды да өжет Ұлпан. Уақыт өте Ұлпан айналасына ықпал ететін ел анасына айналып, есімі Есенеймен қатар аталады.
Романда Ұлпанның әділдігі мен көрегендігі, ел басқарудағы парасаты, ал кейін Торсанның пасықтығы салдарынан көрген қорлығы трагедиялық түйінге әкеледі. Автор осы арқылы жеке тағдырдың ғана емес, қоғам мінезінің де көркем диагнозын жасайды.
Патриоттық және тарихи тақырыптар
«Қазақ солдаты»
Ана тақырыбынан кейінгі ірі төл туындысы — «Қазақ солдаты» (1945) хикаяты (кейін роман). Мұнда соғыс дәуіріндегі адам мінезі, азаматтық жауапкершілік пен отаншылдық арқауы алға шығады.
«Оянған өлке» және «Жат қолында»
«Оянған өлке» (1953) романында Қазан төңкерісіне дейін Қарағанды көмір өндірісінің ашылуы, қазақ жұмысшы табының қалыптаса бастауы, орыс-украин жұмысшыларымен біте қайнасуы және таптық сананың оянуы суреттеледі. Екінші кітап — «Жат қолында» (1984) — Қарағанды көмір кенін ағылшын алпауыттарының тонауын бейнелейді.
«Жапон балладасы»: атом қасіретін әшкерелеу
Ғ. Мүсіреповтің «Жапон балладасы» — қара сөзбен жазылған баллада-жыр сипатындағы шығарма. Онда адамзат тарихында алғаш қолданылған атом бомбасының зардабы, жапон халқының жан түршігерлік трагедиясы поэзиялық леппен, терең сыршыл сезімталдықпен жеткізіледі.
Үш «әңгіме» арқылы ашылған бір қасірет
Автор «Арқаның әңгімесі», «Көздің әңгімесі», «Тастың әңгімесі» секілді бөлімдер арқылы ХХ ғасырдың ең сұмдық апаты — атом қасіретін айыптайды. Қара мрамор тасты «сөйлету» арқылы темір өртенген, тас өртенген күнді, бір сәтте қырылып кеткен халықтың трагедиясын көркем санаға шегелейді.
«Көздің әңгімесінде» жиырма жыл бойы жарық дүниені көрмеген қыз үмітін үзбейді: ол мұндай апатты ешкімге тілемейтінін, әсіресе көпқабатты үйлерде құмырсқа илеуіндей құжынаған адамдардың үйіліп өртенуін елестетудің өзі жанға бататынын айтады. «Арқаның әңгімесінде» дәрігердің «Арқаң Жапонияның географиялық картасындай» деген сөзі арқылы жараның таңбасы тұтас елдің жарасына айналады.
Қорытынды
Ғабит Мүсірепов — қазақ әдебиетінің жанрлық көкжиегін кеңейтіп, дәуір шындығын көркем ойға айналдырған академик-классик. Оның прозасы мен драматургиясында қоғамдық өзгеріс, адам психологиясы, ана мейірімі, тарихи сана және адамзаттық қасірет секілді ірі ұғымдар өзара сабақтасып, қазақ сөз өнерінің биік өлшемін қалыптастырды.
Есте қалар тірек сөздер
Назар аударатын тұстар
- 1930 жылдар әңгімелерінде ауыл өмірінің әлеуметтік-психологиялық картасы жасалды.
- Ана тақырыбы — тек отбасы аясы емес, қоғамның ар-ождан өлшемі ретінде көрсетілді.
- «Ұлпан» романы әйелдің елдік деңгейдегі тұлға бола алатынын тарихи көркемдікпен дәлелдеді.
- «Жапон балладасы» адамзаттық жауапкершілік мәселесін өткір қояды.