Қазақстан Республикасындағы тіл саясаты
Тұрақты даму және ұлтаралық келісім: тіл саясатының орны
Тұрақты даму қазіргі әлемдегі қоғамдық үдерістердің ұтымды жүруінің негізгі өлшеміне айналып келеді. Тұрақты дамудың маңызды шарттарының бірі — ұлтаралық қатынастардың тұрақтылығы. Көпұлтты мемлекетте этностардың жарасымды өмір сүруіне, ұлтаралық бейбітшілік пен келісімнің сақталуына тіл саясаты жүйелі түрде ықпал етуге тиіс.
Жекелеген этностардың үйлесімді әрі тұрақты дамуы ұлттық мәдениеттің өзегі саналатын этностық тілдің сақталуына мүмкіндік беретін тіл саясатын жүргізуді қажет етеді. Бұл, өз кезегінде, мәдениеттердің өзара ықпалдасуына, бірін-бірі байытуына және одан әрі дамуына жағдай жасайды.
Қазақстанның егемен мемлекет ретіндегі жаңа әлеуметтік-саяси болмысы — елдің көпұлтты халқының қажеттіліктерін өтейтін, тілдік, демографиялық және саяси ахуалдың ерекшеліктерін ескеретін тіл саясатын талап етеді. Мұндай саясат өзекті тіл мәселелерін шешуде тиімділігі мен нәтижелілігін іс жүзінде көрсететін пәрменді факторға айналуға тиіс.
Негізгі талап
Біртұтас тіл саясатын жүргізу үшін мемлекеттік органдардың, қоғамдық бірлестіктердің, діни және өзге де ұйымдардың күш-жігері өзара үйлесуі қажет.
Тілдік ахуал: ұғымы және оны айқындайтын факторлар
Тілдік ахуал — тілдің қоғамда нақты қолданылуының көрінісі. Оның пайда болуы мен қалыптасуы әртүрлі жағдайларға, атап айтқанда тілдік және тілдік емес факторлардың (әлеуметтік, саяси, экономикалық, психологиялық, тарихи, географиялық және т.б.) өзара ықпалына байланысты.
Қоғамның тіл өміріне саналы түрде араласуы жеке адам деңгейінен бастап мемлекет деңгейіне дейін ықпал етудің сан қырлы мүмкіндіктерін қамтиды. Қазіргі Қазақстанда әлеуметтік-коммуникативтік жүйені реттеу мен жетілдіру үдерісі жүріп жатыр: әр азаматтың ана тілін қолдау және оны қолдануға қатысты пікір білдіру мүмкіндіктері артты.
Дегенмен көптеген жағдайда тіл қолдану субъективті сипат алып, геосаяси ерекшеліктерді, мемлекеттік мүдделерді және өзге этностардың тілдік мүдделерін әрдайым ескере бермейді. Сондықтан көпұлтты қоғамдағы тілдік үдерістерді саясаттанушылардың, әлеуметтанушылардың, заңгерлердің және тіл мамандарының жүйелі түрде талдап, түсіндіріп отыруы маңызды.
Дұрыс бағалау
Пәрменді мемлекеттік тіл саясаты нақты тілдік ахуалға сәйкес әділ әрі дәл бағалауға сүйенуі керек.
Тілдер саналуандығы
Қазақстанда жүзден астам тіл қолданылады, алайда этностық тілдердің атқаратын қызмет көлемі бірдей емес.
Қазақ тілінің мемлекеттік мәртебесін іске асырудағы түйткілдер
Қолданылып отырған шараларға қарамастан, қазақ тілінің мемлекеттік мәртебесін толық іске асыру жеткілікті деңгейде жүзеге аспай отыр. Негізгі себеп — мәртебе ресми түрде жарияланғанымен, оны жер-жерде үйрету мен қолдануды қамтамасыз ететін тетіктердің толық іске қосылмауы.
Қазіргі таңда мемлекеттік тілде іс жүргізу мен қызметтік қарым-қатынас көп жағдайда қосалқы сипатта қалып отыр. Сонымен бірге қазақ тілінің өзекті мәселелері тек мәртебені жариялаумен шектелмейді: тілдің қазіргі ахуалы, оның дамуы мен баюына қатысты проблемалар да ғалымдардың, мамандардың және оқытушылардың ерекше назарын қажет етеді.
Мұнда әңгіме жаңа әлеуметтік-мәдени болмысты бейнелеуде әлемдік тілдермен өзара қарым-қатынас жасау, сондай-ақ тілдің ішкі әлеуетін тиімді пайдалану арқылы оның мүмкіндіктерін кеңейту туралы болып отыр.
Тілдерді функционалды дамыту: қолайлы модель
Кез келген көпэтносты әрі көптілді мемлекетте тілдер олардың атқаратын қызметіне, таралу деңгейіне, сол тілді тұтынушылар санына және басқа да көрсеткіштерге қарай жіктеледі. Қолайлы тілдік кеңістік құру тілдердің функционалдық арақатынасын дәл анықтауды талап етеді. Бұл жүйеде мемлекеттік тіл лайықты әрі жетекші орын алуға тиіс.
Мемлекеттік тілдің негізгі функциялары
- Заң актілері қабылданатын негізгі тіл.
- Ресми шараларда, қызметтік хат-хабарда және іскерлік қарым-қатынаста міндетті қолданылатын тіл.
- Азаматтардың өтініштеріне жауап берудің негізгі тілі.
- Мемлекеттік органдардың, ұйымдардың және Қарулы Күштердің жұмыс тілі.
- Есеп-санақ, қаржылық және техникалық құжаттаманы жүргізудің негізгі тілі.
- Сот ісін жүргізудің негізгі тілі.
- Жеке және заңды тұлғалар арасындағы жазбаша мәмілелерді рәсімдеуде басым қолданылатын тіл.
- Дипломатиялық қызметте, халықаралық шарттар жасауда, ресми қабылдауларда қолданылатын тіл.
- Мемлекеттік бұқаралық ақпарат және коммуникация құралдарында міндетті қолданылатын тіл.
- Құжаттарда, мөрлерде, маңдайша жазуларда, хабарландырулар мен көрнекі ақпаратта міндетті қолданылатын тіл.
Мәртебені қамтамасыз ету және құқықтық қорғаныс
Мемлекеттік тілдің мәртебесі оны барлық азаматтардың заңда белгіленген көлемде меңгеруі үшін жағдай жасауды көздейді. Әдетте, мемлекеттік қызметке қабылдау мемлекеттік тілді қажетті деңгейде меңгерген жағдайда жүзеге асуға тиіс. Тілді қорғау — тиісті құқықтық базаны қалыптастыру, мемлекеттік тіл мәртебесінің бұзылуына немесе тіл туралы заң талаптарының орындалмауына кінәлі тұлғаларды жауапкершілікке тарту арқылы қамтамасыз етіледі.
Мемлекеттік тілді басқа тілдерге қарсы қоюға жол берілмейді. Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес қазақ тілі — мемлекеттік тіл. Сондықтан мемлекеттік тілге қойылатын талаптар қазақ тілінің мәртебесін біртіндеп әрі дәйектілікпен іске асырудың негізгі өлшемдеріне айналуға тиіс. Бұл бағытта барлық деңгейдегі мемлекеттік органдар мен олардың басшылары негізгі жауапкершілікті өз мойнына алады.
Қазақ тілін меңгеру
Қазақ тілін білу, қолдану және насихаттау мемлекеттік органдар тарапынан жүйелі түрде көтермеленуге тиіс. Қазақ тілін меңгеру — қазақстандық патриотизмнің құрамдас бөлігі.
Орыс тілінің қолданысы
Мемлекеттік ұйымдарда және жергілікті өзін-өзі басқару органдарында мемлекеттік тілмен қатар орыс тілі ресми түрде қолданылады. Бұл оның қазіргі әлеуметтік функцияларының сақталуына кепілдік береді және ғылым, техника, халықаралық байланыс салаларында ақпарат алудың маңызды арнасы болып қала береді.
Этностық топтардың тілдері
Кез келген елдің тілдік кеңістігінде мемлекеттік тілден бөлек белгілі бір аумақта шоғырланған этностық топтардың тілдері болады. Бұл тілдердің қолданылуы көбіне отбасылық-тұрмыстық сала аясынан аспайды. Ана тілін білу — оны сақтаудың қажетті шарты.
Тіл құрылысы міндеттері: практикалық қадамдар
Тілдерді дамытуға жағдай жасауға бағытталған мемлекеттік саясат қазіргі қолданыстағы тілдер иерархиясына түзетулер енгізуді, яғни мемлекеттік тілді дамытуға басымдық беруді көздеуі тиіс. Бұл мемлекеттік тіл мен өзге тілдерге қатысты міндеттердің мазмұны мен көлемі әртүрлі болатынын білдіреді.
Басты бағыт
Мемлекеттік тіл саясатының негізгі бағыттарының бірі — барлық азаматтың мемлекеттік тілді арнайы белгіленген көлемде меңгеруі үшін нақты жағдай жасау.
Іске асыру тетіктері
- Халық топтарының этникалық, демографиялық және кәсіби ерекшеліктерін ескере отырып, мемлекеттік тілді міндетті әрі ақысыз оқыту орталықтарын ұйымдастыру.
- Мектепке дейінгі ұйымдарда, жалпы білім беретін мектептерде, арнаулы орта және жоғары оқу орындарында мемлекеттік тілді оқытудың тиісті деңгейін қамтамасыз ету.
- Тілді меңгеруді күнделікті қарым-қатынаста, іскерлік коммуникацияда және заманауи іс жүргізуде тиімді қолдануға мүмкіндік беретін практикалық бағдармен ұштастыру.