Қазақ әдебиетіндегі орны
Қысқаша өмірбаяны
Білім жолы және алғашқы қызметтері
Ілияс Жансүгіров Қарағаш ауылында жәдитше бастауыш мектепті бітірді. Одан кейінгі біршама уақыты ауылда өтті. 1919 жылы Ташкенттегі екі жылдық мұғалімдер курсына түсіп, оқуын аяқтаған соң өз ауылында мұғалім болды. Кейін «Тілші» газетінде қызмет атқарды.
Мәдени-ағартушылық қызмет және қоғамдық рөл
1922 жылы Верныйдағы (Алматы) Қазақ ағарту институтының меңгерушілігіне тағайындалды. 1925 жылы Мәскеудегі Журналистика институтына оқуға түсіп, 1928 жылы бітірген соң «Еңбекші қазақ» газетіне қызметке жіберілді.
Жазушылар одағы және қуғын-сүргін
Жансүгіров шығармашылықпен қатар Қазақстан Жазушылар одағын ұйымдастыру ісіне белсене араласты. Бұрынғы ҚазАПП (1926) таратылғаннан кейін, 1932 жылы Жазушылар одағын ұйымдастыру комиссиясының төрағасы болып сайланып, 1934 жылы өткен I съезге дейін қызмет атқарды. Съезде Қазақстан Жазушылар одағының алғашқы төрағасы болды.
1934–1937 жылдары Қазақ саяси баспасының редакторы қызметін атқарды. Сонымен қатар 1933–1936 жылдары Қазақ АКСР-і ОАК-нің мүшесі болды. 1937 жылы жалған саяси айыппен тұтқындалып, 1938 жылы ату жазасына кесілді. 1958 жылы ақталды.
Еңбектері
Алғашқы шығармалар және баспасөз
Жансүгіров өлең жазуды 1912 жылы бастаған. Оның «Балдырған», «Қызыл жалау» атты өлең дәптерлері кейін, 1957 жылы Ұлттық кітапханадан табылды. Баспа бетін көрген алғашқы туындылары — «Сарыарқаға», «Тілек» өлеңдері. Бұл шығармалар 1917 жылы Семейде шыққан «Сарыарқа» газетінде жарияланды.
1923 жылы «Сана» журналында «Мерген Бөкен» әңгімесі жарық көрді. Кейін өлеңдері «Тілші», «Ақжол», «Кедей еркі» газеттерінде жиі жарияланып тұрды. Осы кезеңнен бастап ол терең ойлы, талантты ақын ретінде кеңінен таныла түсті.
Дәстүр, фольклор және көркем өріс
Оның шығармаларының бастау арнасы — қазақ халқының бай ауыз әдебиеті, Абай поэзиясы, сондай-ақ орыс және әлем әдебиетінің озық үлгілері. Жансүгіровтың мұрасы сан салалы әрі көп қырлы.
Ол халық фольклорын жинауға, таңдаулы үлгілерін көпшілік игілігіне айналдыруға және кітап болып басылуына зор үлес қосты. Сонымен бірге өзі құрастырған мектеп оқулықтары мен хрестоматияларға үздік үлгілерді енгізіп, оқушылардың халық тарихы мен өткен өмір туралы танымын кеңейтуді көздеді.
Әдеби сын және аударма
Жансүгіров әдеби сынға да араласып, көркем сын жанрының дамуына ат салысты. Ол А. С. Пушкиннің, М. Ю. Лермонтовтың, Н. А. Некрасовтың, М. Горькийдің, Г. Гейненің, В. Гюгоның, Ғ. Тоқайдың, К. Лахутидің шығармаларын қазақ тіліне аударып, қазақ әдебиетінің әлем әдебиетімен байланысын кеңейтті.
Республикада бірнеше мектепке, көшеге, ауданға, шаруашылыққа, сондай-ақ Талдықорған қаласындағы Жетісу мемлекеттік университетіне оның есімі берілген. Сол қалада ақынның өмірі мен шығармашылығына арналған әдеби-мемориалдық мұражай жұмыс істейді.
Қазақ әдебиетіндегі орны
Әмбебап дарын және поэзиядағы биік белес
Ілияс Жансүгіров қазақ әдебиетінің барлық жанрларында қалам тартып, елеулі туындылар берген әмбебап дарын. Әсіресе ол аса қуатты суреткерлік талантын поэзияда айқын танытып, қазақ әдебиетінің мақтанышына айналған шығармалар тудырды.
Ілияс әдебиетке халық фольклоры дәстүрі арқылы, әрі біршама кештеу — 1920-жылдардың басында келді. Дегенмен ол халық өмірін жетік білетін, қазақ тілінің байлығын терең меңгерген талапты жас еді. Алматы, Ташкент, Мәскеу оқу орындарында білімін толықтырып, өз бетімен де көп оқыды; орыс және әлем классикаларын зерттей отырып, үздік туындыларын қазақ тіліне аударды.
Классикалық мұра
- «Күй» — ұлттық рух пен әуен табиғатын поэзия тілімен тереңдеткен шығарма.
- «Күйші» — өнер иесінің болмысы мен қоғам арасындағы байланысқа үңіледі.
- «Құлагер» — трагедиялық оқиға арқылы ұлт жадындағы қасірет пен әділет ізін бейнелейді.
«Құлагер» поэмасының өзегі
Ілияс поэзиясы — ойға қанат, сезімге нәр беретін, мәңгі жас өнер. Ақынды көбіне Ақан серінің Құлагер тұлпарына теңеу де осыдан: екеуінің ұқсастығы тек дүлдүлдігінен емес, тағдырдың қасіретті бұрылыстарынан да көрінеді.
Трагедиялық көрініс
Бәйгеде алды берілмейтін жүйріктерге тән намыспен Құлагер межелі жерге — Жыландысайға еңкейісте тақалған сәтте, үстіндегі баланың тізгінді босатып, тақымын сәл қымтып қалуы-ақ мұң екен, тұлпар жұлдыздай ағады. Дәл сол мезетте қалтарыстан тап берген қарақшы кер құланы маңдайдан айбалтамен ұрып, қайран тұлпарды сұлатқандай етеді.
Тағдыр параллелі
Кемеліне келіп, ақындық бәйгесінде арындап алға шыққан шағында Ілияс та тоталитарлық жүйенің құрбаны болды. Соған қарамастан, ол аз ғана уақыт ішінде поэзияда, проза мен драматургияда әдебиетіміздің алтын қорына енетін аса құнды мұра қалдырды.
Қорытынды ой
Ілияс Жансүгіров — ұлттық поэзияның көркемдік мүмкіндігін кеңейткен, дәстүр мен жаңашылдықты ұштастырған ірі тұлға. «Құлагер» поэмасы оның суреткерлік қуатын ғана емес, адам тағдыры мен тарихи әділет мәселелерін терең сезінген азаматтық үнін де айқын танытады.