Генетиканың негізгі түсініктері туралы
Генетиканың негізгі түсініктері
Бұл бөлімде генетикадағы ең жиі қолданылатын ұғымдар қысқа әрі түсінікті түрде берілген. Анықтамалар мазмұны бойынша реттеліп, негізгі терминдер визуалды түрде ерекшелендірілді.
Хромосома, ген және тұқымқуалау ақпараты
Хромосома — ядроның құрылымдық бірлігі; центромерасы бар, екі иықшадан тұрады және екі хроматиданы қамтиды.
Ген — хромосоманың белгілі бөлігінде орналасқан тұқымқуалау ақпаратының генетикалық бірлігі; ақуыздың алғашқы құрылымы туралы ақпаратты сақтайтын ДНҚ учаскесі.
Геном — жасушадағы хромосомалардың (немесе организм гендерінің) гаплоидты жиынтығы.
Тұқымқуалау — организмдердің белгілерін ұрпақтан ұрпаққа жеткізе алу қасиеті; тұқымқуалаушылық ақпараттың негізгі тасымалдаушысы — ДНҚ.
Гендердің өзара қатынасы және ағза күйі
Аллельді гендер — гомологиялық жұп хромосомалардың бірдей учаскелерінде орналасатын бір геннің әртүрлі формалары. Олар бір белгінің әртүрлі варианттарын анықтайды.
Генотип — ағзаның гендерінің жиынтығы.
Фенотип — генотип пен қоршаған орта ықпалының нәтижесінде қалыптасатын белгілер жиынтығы.
Гомозиготты ағза — белгілі геннің бірдей аллельдері гомологиялық хромосомаларда орналасқан диплоидты ағза.
Гетерозиготты ағза — белгілі геннің әртүрлі аллельдері гомологиялық хромосомаларда орналасқан ағза.
Доминантты ген — аллельді жұптағы рецессивті геннің көрінісін басатын ген.
Белгінің басым көрінуі доминанттау, ал басым белгі доминантты белгі деп аталады.
Маңызды
Кодоминанттылық — гетерозиготада екі аллель де айқын көрінеді және бір-бірін баспайды.
Толық доминанттылық — доминантты аллель гетерозиготада да гомозиготадағыдай толық көрінеді; рецессивті аллельдің әсері байқалмайды.
Толымсыз доминанттылық — екі аллельдің әсері бірдей байқалып, аралық сипаттағы фенотип қалыптасады.
Хромосомалардың түрлері және сәйкестігі
Гомологиялық хромосомалар — құрылысы ұқсас, бірдей локустарда аллельді гендері бар және бір белгінің дамуына жауап беретін хромосомалар.
Аутосомалар — екі жыныста да болатын хромосомалар.
Жыныстық хромосомалар — екі жынысты бір-бірінен ажырататын хромосомалар.
Рекомбинация және ДНҚ алмасу
Айқас шағылыстыру (кроссинговер) — мейоз кезінде гомологиялық хромосомалардың айқасып, сәйкес учаскелермен алмасу процесі.
Конъюгация — бактерияларда ДНҚ алмасу процесі: ДНҚ беретін жасуша (донор) қабылдайтын жасушамен (акцептор) байланысады.
Шағылыстыру түрлері және әдістер
Моногибридті шағылыстыру — бір жұп альтернативті белгі бойынша ажыратылатын гомозиготалы дараларды шағылыстыру.
Ди- және полигибридті шағылыстыру — екі немесе бірнеше жұп қарама-қарсы белгілер бойынша ажыратылатын гомозиготалы дараларды шағылыстыру.
Гибридологиялық әдіс — әртүрлі таза линияларға жататын дараларды будандастырып, ұрпақтағы белгілердің ажырауын статистикалық заңдылықтар арқылы талдау.
Таза линия (іріктемелер, қолтұқымдар, штаммдар) — бір немесе бірнеше ген бойынша гомозиготты жиынтық. Мұндай материал өздігінен немесе өзара тозаңданғанда белгілердің ажырауы байқалуы мүмкін.
Өзгергіштік, мутация және ажырау
Өзгергіштік — сыртқы орта факторларының әсерінен организм белгілері мен қасиеттерінің өзгеруі; нәтижесінде жаңа белгі-қасиеттер пайда болуы немесе кейбір белгілердің жоғалуы мүмкін.
Мутация — генотиптің (хромосомалар мен гендердің) өзгеруіне байланысты кездейсоқ пайда болатын, тұқым қуалайтын өзгергіштік.
Ыдырау (ажырау) — ұрпақта бірнеше фенотиптің немесе генотиптің пайда болуы.
Популяция және эволюциялық деңгейдегі ұғымдар
Гендік қор (генофонд) — популяцияның немесе жүйелік топтың гендерінің жиынтығы.
Биологиялық прогресс — дарақтар санының артуы, жүйеленген сан алуантүрліліктің көбеюі және таралу аймағының кеңеюі.
Биологиялық регресс — дарақтар саны мен жүйеленген топтар санының кемуі және таралу аймағының тарылуы.
Көбею шексіздігі — тірі ағзалардың нақты жағдайларда мүмкіндігінше көп ұрпақ беру қабілеті (популяция өсіміне ықпал ететін жалпы биологиялық қасиет).
Ескертпе
Берілген мәтіндегі кейбір терминдер әр дереккөзде әртүрлі қолданылуы мүмкін. Егер қаласаңыз, мен анықтамаларды мектеп бағдарламасына немесе жоғары оқу орны деңгейіне сәйкестендіріп, терминдерді біріздендіріп шығамын.