Өлең - шағын көлемді поэзиялық шығарма
Өлең ұғымы және жанрлық көптүрлілік
Өлең — шағын көлемді поэзиялық шығарма. Ол ырғақ пен ұйқасы қалыпқа түскен, шумағы мен бунағы белгілі тәртіпке бағынған нақысты сөздер тізбегі ретінде танылады.
Өлеңнің түрлері мен жанрлары сан алуан: ода, элегия, баллада, сонет және басқа да түрлер. Кең мағынасында «өлең» — қысқа көлемді поэзиялық туындылардың жалпы атауы. Ал тар мағынасында ол музыка өнері мен сөз өнеріне ортақ туынды, яғни ән өлеңі ретінде қолданылады.
Қазақ ауыз әдебиетіндегі халық өлеңдері
Қазақ ауыз әдебиетіндегі халық өлеңдері тақырыбы мен қызметіне қарай бірнеше салаға жіктеледі:
Еңбек-кәсіпке байланысты
Аңшылық, төрт түлік, Наурыз өлеңдері.
Наным-сенімге қатысты
Бақсы сарыны, арбау.
Әдет-ғұрып негізіндегі
Салт, үйлену, мұң-шер өлеңдері.
Кең тараған түрлер
Қара өлең, тарихи өлең, айтыс өлеңдері.
Өлең тілінің көркемдік табиғаты
Өлең сөздің болмысы күрделі. Онда ишара, меңзеу, салыстыру, жұмбақтау, астарлау, бейнелеу, теңеу, ұқсату сияқты көркемдік тәсілдер кең қолданылады. Осы құралдар өлеңге мағыналық тереңдік беріп, ойды ықшам да әсерлі жеткізуге мүмкіндік жасайды.
Лирикадағы тақырыптық жіктеліс
Өлең лирика жанрында ерекше кең тараған. Тақырыптық тұрғыдан ол саяси, көңіл күй, табиғат, махаббат және философиялық өлеңдер болып жіктеледі.
Құрылым: тармақ, буын, бунақ
Өлең-жырдың күнделікті айтылатын жай сөзден (қара сөзден) басты айырмасы — мәтіннің мөлшерлі жеке жолдарға, яғни тармақтарға бөлінуі. Өлең тармағының құрылыс жүйесі әр халықтың поэзиясында өзінше қалыптасқан.
Буынға негізделген өлшем
Араб, парсы және қазақ поэзиясында өлең өлшемі көбіне буын санын тұрақты мөлшерде сақтау арқылы жасалады.
Көп тараған үлгілер
Қазақ жырында тармақтар жиі 7 немесе 8 буынды келеді; 6 буынды өлшем де қолданылады. Ең кең тараған өлшемдердің бірі — 11 буынды.
Бунаққа бөліну
Егер тармақта буын саны төрттен асса, ырғақ құрылысына қарай бірнеше бунаққа жіктеледі. Мысалы, алты буынды тармақта екі бунақ болады: 3 + 3.
Поэзияда орныққан өлең өлшемдері ауызекі тілдегі ең жеңіл, ықшам ырғақтарды саралап, екшеп, бір жүйеге түсіру арқылы жасалған. Қазақ поэзиясында аралас буынды өлшемдер де жиі қолданылады.
Аралас буынды өлшем және Абай тәжірибесі
Абайдың «Сегіз аяғы» аралас буынды өлшемнің көрнекті үлгісі. Бұл өлеңде 5 және 7–8 буынды тармақтар белгілі тәртіппен кезектесіп отырады.
Өлшем — тек сыртқы өрнек емес
Өлең өлшемі сөздің сыртқы сұлбасымен ғана шектелмейді: ол ойдың өрістеуіне, сөздердің мағыналық байланысына және қиюласуына сәйкес келеді. Сөз өнері дамыған сайын қазақ өлеңінің құрылысы шыңдалып, жаңа өлшем-өрнектермен толығып, байи түседі.
Қазақ поэзиясының ырғақтық-интонациялық байлығын терең игеріп, өлең өрнектерін байытуға айрықша үлес қосқан ақын — Абай. Ол жаңа өлшем, шумақ, ұйқас түрлерін орнықтырып қана қоймай, бұрыннан тараған өлшем-өрнектерді де қажетіне қарай өңдеп, түрлендіріп қолданды. Абайдың тыңнан әкелген өрнектерінің ішінде «Сегіз аяқ» пен «Сен мені не етесің?» өлеңдері аталады.
Қазіргі ізденістер және ерікті өлең
Қазақ ақындары өлеңнің ырғақтық-интонациялық мүмкіндіктерін толық ашып, өлең сөзді сөйлеу интонациясына тән ерекшеліктермен байыта түсуге ат салысып келеді. Соңғы жылдары поэзияда ерікті өлең түрі де қолданыс тапты: мұнда белгілі бір өлшем қатаң сақталмағанымен, ырғақтық өрнектер еркін әрі табиғи қолданылады.
Өлең туралы түйін
Өлең — сөздің патшасы, сөз сарасы,
Қиыннан қиыстырар ер данасы.
Тілге жеңіл, жүрекке жылы тиіп,
Теп-тегіс жұмыр келсін айналасы.
Бұл жолдар жақсы өлеңді даналықтың айғағы деп ұғындырады. Сондай-ақ өлеңнің түрі мен мазмұнының бірлігін талап етеді: сөзді орынсыз қоспамен былғамай, ойды дәл әрі көркем жеткізу — өлең табиғатына қойылатын негізгі өлшемдердің бірі.
Ескерту: берілген мәтін редакциялық өңдеуден өткізіліп, грамматикасы мен тыныс белгілері түзетілді.