Қазақша рефераттар

Ақан сері

Автор

Бердімұратова Гүлзира

Ақтөбе қаласы, №18 орта мектебінің бастауыш сынып мұғалімі

Инновация ұғымы және оның білім берудегі орны

«Инновация» ұғымы XIX ғасырдың ортасында мәдениеттануға арналған зерттеулерде пайда болып, белгілі бір халықтың мәдениетінің кейбір элементтерін қабылдау және енгізу мағынасын білдірген. Кейін бұл түсінік кеңейіп, жаңару, өзгеру, жаңа идеяларды енгізу сияқты мәндермен толықты. Сөздің түбірі латын тіліндегі innovatio — «жаңарту» ұғымымен байланыстырылады.

Ал инноватика — «жаңа ілім» дегенді білдіреді. Бұл ілімнің қалыптасуына түрлі салаларда (өндіріс, басқару, экономика) жаңа үдерістерді енгізу және дамыту қажеттілігі әсер етті. Соның нәтижесінде инновация философия, психология, әлеуметтану, басқару теориясы, экономика және мәдениеттану тоғысқан пәнаралық зерттеу нысанына айналды.

Педагогикалық инновацияның дамуына әсер еткен факторлар

  • Қоғамдық-педагогикалық қозғалыстың халықтық мәнге ие болуы.
  • Дәстүрлі ұстаздық көзқарастар мен тәуелсіздік кезеңіндегі мектеп сұранысының өсуі арасындағы қайшылықтар.
  • Жаңалықтарды мектеп тәжірибесіне енгізудің кең сипат алуы.
  • Жаңа білім беру жүйесіне қойылатын талаптардың күшеюі және сұраныстың артуы.

Осы факторлар білім жүйесінде «жаңалық», «жаңа бағыт», «инновация», «инновациялық үдеріс» сияқты түсініктерге деген сұранысты арттырып, оларды түсіндіру, меңгеру және практикаға енгізу мәселелерін алдыңғы қатарға шығарды.

Инновациялық үдерістің кезеңдері

Инновациялық үдерістің микроқұрылымын жан-жақты қарастырған зерттеушілер (А.И. Пригожин, Н.И. Лапин, Б.В. Сазонов) жаңа ұғымның «өмірлік циклі» концепциясын ұсынған. Өйткені инновация уақыт пен кеңістік аясында өтетін, бірнеше кезеңнен тұратын үдеріс.

  1. 1-кезең: Идеяның тууы

    Жаңа идеялар туып, олар туралы концепция қалыптасады. Бұл кезең көбіне фундаменталды және қолданбалы зерттеулер нәтижесіне сүйенеді.

  2. 2-кезең: Жаңалықты қалыптастыру

    Белгілі бір объект негізінде жаңалық нақты өнімге айналады: материалдық үлгі немесе рухани-идеялық нәтиже.

  3. 3-кезең: Практикаға енгізу

    Жаңалық тәжірибеде іске асып, қолданысқа енеді. Нәтижесінде тиімділігі жоғары, тұрақты қолданылатын шешімдер қалыптасады.

  4. 4-кезең: Тарату

    Инновация кең көлемде таратылады: түрлі ортаға бейімделіп, жаңа қолданылу салаларына енгізіледі.

  5. 5-кезең: Үстемдік кезеңі

    Белгілі бір салада инновация «қалыпты нормаға» айналады. Осы кезде бұрынғы жаңалықтың айрықша ерекшелігі бәсеңдеп, оның орнына жаңа, тиімдірек баламалар келуге дайын тұрады.

  6. 6-кезең: Тарылу және алмастыру

    Қолданылу аясы тарылып, инновацияны жаңа идеялар мен жаңа рухани/материалдық өнімдер алмастырады.

Білім жүйесіндегі инновациялық үдерістің екі типі

1-тип: Стихиялы инновация

Жаңалықтар мақсат пен құралдары алдын ала жүйеленбей, оны тудыратын факторлар ескерілместен тәжірибеге еніп кетеді. Көп жағдайда ғылыми дәлелдемелер жеткіліксіз болып, эмпирикалық тәжірибеге сүйенеді. Бұл типке жаңашыл мұғалімдер, тәжірибешілер, ата-аналар бастамалары жиі жатады.

2-тип: Мақсатты, ғылыми негізделген инновация

Білім беру жүйесінде инновация жүйелі жоспарланып, нақты мақсатқа бағытталып, ғылыми дәлелденіп және пәнаралық байланыс негізінде іске асады.

Неліктен пәнаралық байланыс қажет?

Қазіргі мектептегі жаңғыру білім мазмұнын жетілдіруді және пәндердің өзара байланыста жүргізілуін талап етеді. Оқушылар жекелеген пәндерден алған білімін көбіне тұтас жүйе ретінде біріктіріп қабылдай алмайды, өйткені оқу мазмұны сабақтастықта жеткілікті қарастырылмайды.

Сондықтан оқушының санасында дұрыс дүниетаным қалыптастыру үшін оқу пәндері арасындағы пәнаралық байланысты анықтап, оны тиімді қолдану маңызды.

Классикалық педагогикадағы негіздеме

  • Философ В.М. Кедров пәндердің өзара ықпалы адамның дүниетанымын қалыптастыруда ерекше мәнге ие екенін көрсеткен.
  • К.Д. Ушинский пәнаралық байланыстың балаларға қоршаған өмір туралы айқын, толық және біртұтас ұғым берудегі рөлін атап өткен.
  • А.А. Бейсенбаева пәнаралық байланыстың дидактикалық деңгейде пән мәртебесін сақтай отырып, өзара әрекеттесу арқылы жүзеге асатынын көрсетеді; бұл деңгей бастауыш мектепте әсіресе тиімді.

Тәжірибеден: сөз өнері мен саз өнерін кіріктіріп оқыту

Өз тәжірибемде ана тілі (сөз өнері) мен музыка (саз өнері) пәндерін байланыстыра оқыту арқылы оқушыларды шығармашылыққа баулып, ойын әсерлі жеткізуге үйретемін. Бұл тәсіл рухани-адамгершілік және эстетикалық тәрбиені қатар дамытуға мүмкіндік береді.

Ана тілі — рухани байлық

Тіл — халықтың рухани қазынасы. Ана тілінің нәзіктігін терең сезінген сайын, баланың сөз талғамы, ой дәлдігі және басқа тілдерді меңгеруге дайындығы артады.

Музыка — жүрек тәрбиесі

Музыка адамгершілік пен ақыл-ой тәрбиесінің маңызды құралы. Ол табиғаттың, еңбектің, қарым-қатынастың сұлулығын танытады, баланың ішкі әлемінде асқақ сезімдер мен әсемдікке құштарлық оятады.

Өлең мен музыка: біртұтас әлем

Өлең мен музыка бір-бірін толықтырады: әуен сөздің әсерін күшейтеді, ал сөз музыкаға мән мен мазмұн береді. Өлеңді белгілі бір әуенмен оқу әрі жаттау есте сақтауды жеңілдетеді. Сөзсіз музыка кейде мазмұнсыз дыбысқа айналса, музыкасыз өлең әнге айналмай, тек тақпақ күйінде қалар еді.

Сабақ үлгілері: интеграция қалай жүзеге асады?

1) «Туған елім — Қазақстан» тақырыбы

Ұлттық рәміздер туралы ақпаратты тек мәтінмен шектеу оқушыға әсері әлсіз болуы мүмкін. Ал сабақты А. Нұрымовтың «Елтаңба» әнін тыңдату және үйретумен толықтырсақ, оқушы бір сабақта:

  • ән үйреніп, орындау тәжірибесін алады;
  • «рәміздер» ұғымын әнұранмен ғана шектемей, елтаңба туралы ән барын біледі;
  • ел рәміздеріне құрметі күшейіп, азаматтық мақтанышы оянады.

2) Лирика: Жамбылдың «Алатау» өлеңі

Өлеңді «Алатау» халық әнімен байланыстыра отырып, оқушыларға төмендегідей жұмыс түрлерін ұсынуға болады:

  • Ән мен өлеңдегі «Алатау» бейнесін салыстыру (ұқсастығы, айырмашылығы).
  • «Сенің Алатауың бар ма?» тақырыбында туған жер табиғаты туралы әңгімелеу.
  • «Егер сазгер/ақын болсаң…» — Алатауға арнап ән әуенін немесе өлең жолдарын құрастыру; әуенді аспаппен сүйемелдеу.
  • «Таулар сөйлеп тұрғандай…» мәтінін толықтыру: оқушылар табиғаттың көркі, ауасы, өсімдігі, құсы, аңдары туралы сөздер қосады.

Нәтижесінде оқушылар табиғатты сүюге және қорғауға бағытталады, жаңа ән үйренеді, шығармашылық әрекетке түседі.

3) Проза: музыка әлеміне «саяхат»

Сөз өнері мен саз өнерін кіріктіру тек лирикада емес, прозалық шығармаларда да тиімді. Мысалы, Ә. Кекілбайдың «Күйші», Ж. Рысалиннің «Өнерпаз», Ә. Бөреевтің «Балғын суретші» әңгімелерін Құрманғазы, А. Жұбанов күйлерін тыңдатумен және К. Қуатбаевтың «Сурет сабағы» әнімен байланыстыра өткізгенде, оқушылар күй құдіретін сезініп, өнер әлемін тереңірек қабылдайды.

Қорытынды

Пәнаралық байланыс білім, білік және дағдының тұтас жүйесін дұрыс қалыптастыруға жағдай жасайды. Ол оқушылардың әр түрлі пәндерден алған білімін орынды қолдануына көмектесіп, оқу мазмұнын өмірмен байланыстыра түседі.

Пайдаланылған әдебиеттер

  1. Алдашева Г.Х. Абай әлемі: рухани мұра мәселелері және қазіргі кезең. 2005.
  2. Бітібаева Қ. Әдебиетті оқыту әдістемесі. 1997.
  3. Қожагелдиева С.С. Бастауыш мектеп оқушыларының жұмысын пәнаралық байланыс тұрғысынан ұйымдастыру ерекшеліктері. Бастауыш мектеп, 2011.
  4. Акмеологиялық тұрғыдан үздіксіз кәсіби білім беру жүйесі: теория және тәжірибе. Ақтөбе, 2008.
  5. Мырзағарина А. Инновациялық білім беру – бәсекеге қабілетті маман дайындаудың бірден-бір жолы. 2012.
  6. Өстеміров К., Айтбаев А. Қазіргі білім беру технологиялары. Алматы, 2006.

Қосымша: кіріктірілген сабақ жоспарларынан үзінділер

Әдебиеттік оқу + ән сабағы

Сабақ тақырыбы

«Жаяу Мұса» (З. Ақышев)

Пәнаралық байланыс

Музыка, тарих, қазақ тілі

Білімдік мақсат

Көркем мәтінді талдау арқылы ойлау қабілетін дамыту, кейіпкер ерекшелігін анықтау, бағалау, қорытынды жасауға машықтандыру.

Дамытушылық мақсат

Сөз өнері мен саз өнерін кіріктіріп, оқушы танымын кеңейту; ән өнері туралы түсінік беру; қызығушылық пен шығармашылық белсенділікті арттыру.

Тәрбиелік мақсат

Ізгі қарым-қатынасты, ерлік істердегі сұлулық пен әсемдікті көре білу арқылы эстетикалық тәрбие беру.

Негізгі кезеңдер мен тапсырмалар

  • Психологиялық ахуал: қысқа өлең жолдары арқылы ынтымақтастық орта қалыптастыру.
  • Тірек білім: Шоқан туралы бұрын оқылған мәтіндерді еске түсіру, «баспалдақ тұрғызу» ойыны.
  • Жаңа сабақ: мәтінді оқу (мұғалім және оқушылар), мақал табу, тақырыпқа сай мақалдар жинау.
  • «Біліп ал!»: «Жаяу Мұса» атану тарихы, қорлыққа жауап ретінде туған «Ақ сиса» әні.
  • Музыка тыңдау: «Ақ сиса»; әсерді одағай сөздер арқылы жеткізу.
  • Пікірталас: «Мұсаны кадет корпусына қабылдамау дұрыс па?»
  • Талдау: кейіпкерге мінездеме беру (парасатты, батыл, өнерлі, өжет).
  • Шығармашылық: ұйқас құрастыру, рефлексиялық айдарлар арқылы қорытындылау.

Әдебиеттік оқу + музыка + бейнелеу өнері

Сабақ тақырыбы

Б. Тоғысбайұлы «Ақан сері»

Пәнаралық байланыс

Музыка, бейнелеу өнері

Сабақ өзегі

Ақан серінің өмірі мен шығармашылығын қосымша материалдармен байланыстыра отырып меңгерту; әдеби талдау, музыка тыңдау және ән орындау арқылы оқушының салыстыру, іздену, ой қорыту қабілетін дамыту; өнерді қадірлеуге тәрбиелеу.

Қызығушылықты ояту

«Сал-сері» ұғымын талқылау, Ақан серінің тұлғасын таныту, эпиграфпен жұмыс.

Мағынаны тану

Мәтінді бөлімдерге бөліп оқу: Ақан өмірі, жүйрік ат/қыран, «Қараторғай» әнінің тарихы, Құлагер өлімі және дәуір шындығы.

Музыка арқылы сезіну

«Қараторғай» әнін хормен орындау; «Құлагер» әнін тыңдау арқылы мәтіндегі эмоциялық мазмұнды тереңдету.

Бекіту және ой толғау

1-қатар

«Қараторғайдан» алған әсерін әңгімелеу.

2-қатар

Сабақтан алған әсері туралы эссе жазу.

3-қатар

Төрт жол өлеңдегі қалдырылған сөздерді табу.

Қорытындыда Ақан өмірінің соңғы кезеңі, әлеуметтік әділетсіздікпен күресі, өнерпаз тағдыры туралы ой жинақталады; бағалау және үй тапсырмасы беріледі (мәтінді мазмұндау, Ақан әндерінен аудио-альбом құрастыру).