Әйелдің жазығы әйелдігі
Үй ішіндегі сөз: қызғаныш пен көңілдің жібі
— Әй, қоясың ба, — деп Мінайдар басын көтерді. — Жетті ғой... Кісіні орынсыз күйдіресің?!
— Мен бірдеңе айтсам, күйіп кетесің-ау, — деді қатыны Маржанкүл. Ашуы саябырсығанмен, даусы әлі дірілдеп тұр.
Маржанкүлдің бәсеңдегенін сезген Мінайдар да кенет келген ызасын тарқатып, сұрланған жүзіне қан жүгіргендей болды. Тікірейе қараған көзін әйелінен тайдырып, біраз үндемей отырды да, ашуының қайтқанын аңғартқандай:
— Кісі сөзіне көп ересің, соған ашуым келеді. Әйтпесе, ұрыс шығаратын не бар? Жалғыз мен бе — жұрттың бәрі де барып жүр ғой, — деді.
Осыны айтқанда-ақ Мінайдардың ашуы толық тарап, қалпына түсті. Мұны байқаған Маржанкүл де жұмсара сөйлеп, ішіндегі шын сырын жайып салды:
— Жұрттың бәрі барып жүргені рас. Оның үшін ашуланбаймын. Бірақ менің қытығыма тиетіні — Сары шешейдің үйіне жиылатындарың. Басқа үй құрып қалғандай, соның үйіне жиналғанды қарашы... Ойласам, ішім от болып жанады.
— Сары шешей: «Қожалық — өзімнің әмеңгерім. Қожалық тірі тұрғанда, кетіктің басқасына мойын бұра алмаймын», — деп айтады дейді. Сен барған сайын екі көзін сенен айырмай қарап отырады ғой... Соған күйемін, — деді.
Мінайдар шынтақтай жатқан күйі кеңкілдеп күлді. Кетік тісінің арасынан тілі жылмаңдап көрініп:
— Әй, ит-ау, кеше ұрысқанда «сақалың сапсиып, не бетіңмен барасың?» деп едің. Бүгін бәрін басқа жаққа бұрып үлгеріпсің ғой, — деді.
Маржанкүл бұл жолы өзі де күліп: — Ол да рас еді. Кеше атамның үйіне «от алайын» деп барсам, бірсыпыра адам жиналып отыр екен. Құлақ салсам, қауқылдақ үйіндегі қайнаға күліп: «Мінайдардың нағыз оқитын кезі ғой, тісі жаңа түсіп жүр», — дейді. Соны естігенде тіпті күйіп кеттім, — деді.
Манағыдай емес, екеуі де жадырап сөйлесуге көшті.
Күнкөріс әңгімесі: бір ат, бір тоқты, бір уыс ұн
Олар шаруаларын да сөз етті: жаз бойы жұмысқа жегілген жалғыз аттың ыңыршағы айналып, жүруге жарамай қалғанын айтты. Жалғыз бұзауға айырбастаған қоңыр тоқтының салмалық еті таусылған. Маржанкүл ұнның біткенін, шайдың да соңын бүгін қағып салғанын жеткізді.
Мінайдар ертең қалаға бармақ ниетін білдірді.
Оқу туралы сөз
— Оқуыңды қайтесің?
— Ойбай-ау, сол бар ғой. Әйтпесе қайтем? — деп Мінайдар Маржанкүлге қарады.
— Сен қалаға барып келгенше, сенің орныңа мен оқи тұрамын, — деп Маржанкүл жымыңдады.
— Сені оқытпайды ғой.
— Неге?
— Әйелдерді бөлек оқытады дейді.
— Әйел деп бөлектей беретіні несі екен? Бірге оқытса, бірдеңесін жей ме екенбіз? Әлі күнге кемсітулері қалар емес, — деді Маржанкүл назалана.
Мінайдар тағы күліп: — Слабода есіле түсті ме? Слабоданың да орны бар шығар, шырағым. Слабода болғанда «әйелдер бетімен кете берсін» демейтін шығар, — деді.
— «Бетімен кету» несі? Оқыса, бетімен кете ме? Ондай болса, сен де оқымауың керек қой, — деп Маржанкүл сөз қайырды.
«Еркек» пен «әйел» теңдігі жайлы тартыс
— Біз еркекпіз, — деді Мінайдар.
— Әйелдің жазығы не?
— Әйелдің жазығы — әйелдігі. Құдай әйелді әуелде-ақ кем жаратқан. Еркекпен бірдей болам деу — адасқандық.
— Қой, шырағым, мұны өз ойыңмен айтып отырсың. Былтырғы сайлауға келген көзілдірікті төре не дегені есіңде ме?
— Не деп еді?
— «Әйелдер еркекпен тең адам; әйелдер жұмысты да еркекпен бірдей істесін», — деген.
— Жұмысты бірдей істеу ме... Жазды күні бел орақпен шөп шапқанда, мен шапқанды сен тырмамен жиып үлгіре алмайтыныңды білемісің?
— Күшіңді айтып мақтанбай-ақ қой. Еркектің күшті екенін білеміз. Төренің айтқаны — әйелдер де еркектермен бірге ауылнай болып басқара алады дегені.
— Бәрекелде, ауылнай болсаңдар, қиратарсыңдар.
— Несі бар? Жаман Несіпбай құрлы істей алмас дейсің бе? Аузынан сөзі түсіп, былжырап жүргеніне қарамай, ол да ауылнай болып жүр ғой...
— Жарайды, алдағы сайлауда сені ауылнай қоямын. Әзірге тұр, шай қойшы, — деді Мінайдар керіліп, керегеге басын тіреді.
Шай үсті және көк кітап: сауатқа құмарлық
Маржанкүл түтіп отырған жүнін жинап, қазан пештің алдына барды. Қозға көміп қойған шоқты шыпшамен қазып, жайнатып шығарды да, тамызық салып, үргіштеп жандырды. Үрудің екпініне шыдамаған майда күл бұрқырап, төбеге көтерілді.
Мінайдар жатқан күйі терезе жаққа қол созып, көк тысты кітапты қолына алды. Бұл — бірінші сыныптың оқу құралы еді. Сауатсыздарды оқыту үшін ауданнан мұғалім келіп, осы ауылдан мектеп ашқан. Мінайдар да соған жазылған.
Мінайдар
Жасы — отыз төртте. Күрек тісінің екеуі қатарынан түсіп, сөйлегенде тілі жылмаңдап көрініп тұрады. Оқуға жазылғанда құрбылары: «Нағыз оқитын кезің, тісің жаңа түсіп жүр ғой», — деп қағытқан. Ол тәлкекті елемеді.
Маржанкүл
Оның бар арманы — хат тану, қол қоя білу. «Жасымда оқытқанда, жұрт қатарлы мен де қағаз шұқып отырар едім», — деп талай өкініш айтқан.
Көк кітап
Бетінде бадырайып тұрған ірі әріптер. Мінайдар әріптің қарасын жеке-жеке таниды, бірақ қосып оқуға шорқақ. Сонда да сүрініп-қабынып отырып, алғашқы беттерін әрең еңсеріп келеді.
Мінайдар кітаптың бірінші бетін ашып, сабағына қайта үңілді. Әуелі әріптерді жеке айналдырып, аз деген сөзді қосып, даусын созып оқи бергенде, қазан пештің жанындағы Маржанкүл жалт қарап:
— Нені айтасың? Отқа салған тамызығым ба? — деді.
— Әй, құрып қал! — деп Мінайдар жымыңдап, аунап түсіп жата кетті.
Күнделікті дағды: шам жарығындағы әріптер
Мінайдардың күндегі әдеті — кешкі шайдан соң көк кітапты қолға алу. Шамның жарығына төне түсіп, жымыңдай жатып оқуға кіріседі. Оқуды бастағанына екі айдан асып кеткен: барлық әріпті таниды, бірақ ірі жазумен емес, майда жазумен жазылса, айыра алмай малтығып қалады.
Маржанкүл шыныаяқ пен самаурынды жинап болған соң, күндегі қалпымен Мінайдардың қасына келді. Мінайдар кітаптың үстіне қағаз төсеп, өткен өмірінде күрек ұстап қатайған қолын қаламға икемдеп, баданадай қып шимайлап отыр еді.
— Бұл не? Тағы да өз атыңды жазып отырсың ба?
— Бұл «Мінайдар Досақаев» деген сөз, — деп Мінайдар жымың етті.
— Атаңның аты қайсы?
— Мына төменгісі...
Маржанкүл үңіліп қарап отырды да: — Менің атымды жазшы. Қалай болар екен, көрейін, — деді.
Мінайдар арбаңдатып Маржанкүлдің атын жазды. «Маржанкүл» деген жалғыз ауыз сөз қағаздың біраз жерін алып кетті.
Екі адамның бір кітапқа ортақтасқан сәті
— Қаламыңды берші, мен жаза алам ба екен, — деп Маржанкүл қаламды Мінайдардың қолынан алды.
Мінайдармен қатарласа етпетінен жатып, өз атын жазып көрмек болды.
— Әй, «м»-ның шоқпарын тым үлкен қылып жібердің...
— Қойшы, сенікі де сондай ғой, — деп Маржанкүл қызараңдап мойындамады.
Қатар жатқан соң, бірінің беті біріне тиіп кетті. Мінайдар демін жақындата түсіп, Маржанкүлдің бетінен сүйіп алды.
— Әне, бұл енді сөйтеді... Бірдеңе істеп жатқанда, айналдырмай-ақ қойсаң қайтеді? — деп Маржанкүл жымыңдады.
Түннің едәуір уақыты өтті. Ауылдың бәрі шамын сөндіріп, қалың ұйқыға кеткен. Тек Мінайдардың үйінің шамы ғана өшкен жоқ: Маржанкүл екеуі көк кітап пен қарындашты кезек ұстап, бір әріп болса да танығанша құмарлана берді.
Көк кітаптың ішіндегі баданадай әріптер қазақ елінің қараңғы түкпірінен оқушы тапқанына мәз болып, жымыңдап күліп тұрғандай көрінді.
1928