Бала Қайыр деген шалдың баласымын депті
Қайыр шал мен данышпан келін
Бұл әңгіме — ақылдың, тілдің және байсалды шешімнің адам өмірін сақтап қалатынын көрсететін көне хикая.
Тоғыз серке және базардың жұмбағы
Баяғыда Қайыр деген шал болыпты. Оның Самет деген ұлы бар екен. Қайыр шалдың кәсібі өзгеше болыпты: базарға тоғыз серкені айдап барады екен, бірақ не сатпайды, не соймайды. Соның өзінде сол тоғыз серкенің пұлына тоғыз нар түйенің жүгін алып қайтады екен.
Бір күні Қайыр шал ұлына: «Мен қартайдым, төрімнен көрім жақын. Осы тоғыз серкені базарға айдап бар. Сатпа да, сойма да, бірақ осы тоғыз серкенің пұлына тоғыз нар түйенің жүгін алып кел», — деп аманаттапты.
Самет базарға келіп, серкені сатайын десе — әкесі сатпаған. Сояйын десе — соймаған. «Жайдан-жай кім ақша береді?» деп, бір көшемен, бір көшені аралап, серкені ерсілі-қарсылы айдап жүре беріпті.
Сонда жолығып қалған Сақыпжамал деген қыз: «Әкең серкені сат демеген, түбітін тарап сат депті», — деп жөнін айтады.
Самет қыздың ақылын тыңдап, тоғыз серкенің түбітін тарап сатып, сол ақшаға тоғыз нар түйенің жүгін алып қайтады.
Ақылдың бағасы: Сақыпжамалдың келін болуы
Қайыр шал ұлын қарсы алып: «Бұл істі өз ақылыңмен істедің бе, әлде біреу айтты ма?» — деп қайта-қайта сұрайды. Самет «бір қыз айтты» деген соң, шал сол қызды қырық жеті байлап, ұлына әйелдікке айттырып, алып береді.
Осы тұстан бастап хикаяның өзегі айқындалады: ақылды сөз — бір отбасының ғана емес, бүтін бір адамның тағдырын өзгерте алады.
Керуен жолы және қауіп
Біраз уақыт өткен соң Қайыр шал: «Мен қартайдым. Керуенге ілесіп, екі түйемен сапарға барып кел», — деп баласына тапсырмақ болады.
Бірақ жаңа түскен келін: «Ата, жол алыс, көп жүріп түйенің тұяғы түсетін жер. Бұл сапарға өзіңіз барғаныңыз жөн», — дейді.
Қайыр шал азық-түлігін алып, керуеншілермен бірге жолға шығады. Жолшыбай түйелері ақсап, керуеннен қалып қояды. Сол кезде қырық ұры кезігіп, тонап, өлтірмек болады.
Шалдың жұмбақ өсиеті
Қайыр шал ұрыларға: «Сендерге мал керек пе, әлде бір қасық қаным керек пе?» — дейді. Ұрылар «мал керек» деген соң, шал «малымды айтсам, соны алыңдар, бірақ сөзімді келінім мен балама жеткізіңдер» деп, мынадай «малын» тізеді.
- «Алпыс қарабас атан, алпыс сарыбас атаным бар — соны берсін»
- «Оң жақ босағада қара қайрағым бар — жаныса жанысын, соны берсін»
- «Бірі кілтті, бірі кілтсіз сандығым бар — кілттісін берсін»
- «Есіктің алдында екі бәйтерек бар — біреуін кесіп, біреуін тұжырып берсін»
Екі ұры бұл сөзді жеткізуге келіседі. Бірақ жолда өзара ақылдасып: «Шындығын айтсақ, бізді жібермейді. Дәлел керек» деп, өтірік сылтау ойлап табады: Саметке «Кенжекей деген сұлу қарындасымызды тоқалдыққа айттырып, соның малына келдік» деп кірмек болады.
Өтіріктің беті ашылған сәт
Ұрылар Саметке жолығып, өзін «күйеу» деп алдап, «құда түсе келдік» дейді. Самет сеніп, оларды үйіне ертіп келеді. Әйелі Сақыпжамалға: «Кілемді төсеп, көрпе салып, құймақ құй», — деп күтім жасатады.
Бірақ Сақыпжамал Саметті сыртқа шақырып, келген кісілердің кім екенін сұратады. Самет «қайынағаларым» деп, әлгі өтірікті айтады. Сонда келін: «Атам қандай мал беріпті?» — деп сұрайды.
Самет әкесінің сөзін айна-қатесіз қайталайды. Ал Сақыпжамал бірден аңғарады: бұлардың айтқан «атаны», «сандығы», «қайрағы», «бәйтерегі» үйде жоқ. Демек, сөздің астары бар.
Сақыпжамалдың ұстанымы қарапайым: алдымен дерекке сүйену, содан кейін ғана шешім шығару.
Данышпан шешім: сөздің кілтін табу
Келін Саметке: «Үш жылғы ту биені сой, ел-жұртыңды жина» дейді. Жұрт жиналып, ет желініп, қымыз ішіліп, екі «құда» әлі отырып қалады — «мал әкетеміз» деп.
Сонда Сақыпжамал құрдасы арқылы ақсақалдардан сөз сұрап, Қайыр шалдың жұмбағын шешіп береді:
«Алпыс қарабас, алпыс сарыбас атан» дегені — алпыс ақсақал мен алпыс жігіт жиналсын деген ишара.
«Кілтті сандық» дегені — өзім келейін дегені.
«Оң жақ босағадағы қара қайрақ» дегені — Жапсар деген балам келсін дегені.
«Екі бәйтерек: бірін кесіп, бірін тұжырып» дегені — екі ұрының бірін өлтіріп, бірін байлап алып барсын дегені.
Осы сөзден кейін жігіттер ұрылардың бірін өлтіріп, бірін ұстап алады. Алпыс ақсақал, алпыс бозбала, келін және Жапсар бірге барып, Қайыр шалды ұрылардан аман-сау алып қайтады.
Түйін
Бұл хикаяда Қайыр шалдың өмірін сақтап қалған — қару да, күш те емес, ойлы сөзді таныған данышпан келіннің зеректігі. Сақыпжамал жұмбақтың кілтін тауып қана қоймай, елді ұйыстырып, қауіпті дер кезінде тоқтатты.