Ертеде барлық Сібірді билеп - төстеп жүретін бір Байқал деген бай адам болыпты

Байқалдың қаһары мен Сібірдің кейпі

Ерте заманда бүкіл Сібірді билеп-төстеп жүрген Байқал деген аса бай адам болыпты. Байлығына қоса, ақ дегені — алғыс, қара дегені — қарғыс екен. Байлығы мен батырлығы қатар жүріп, барша жұртты аузына қаратқан соң, ел оны «Сібір» деп атап кетіпті.

Байқалдың бойында жомарттық пен ерлікпен бірге қаһар, ашу, ызғар да бар екен. Оның көңілі бір іске толмай, ашуы тұтанса, бетін түстікке бұрып қараған сәттен-ақ Сібірдің кейпі өзгеріп сала береді дейді.

Күн күрт суып, аспан түнеріп, бұлт қаптайды.
Бұлттар ерсілі-қарсылы көшіп, ызғарлы қар аралас жаңбыр төгеді.
Жел күшейіп, теңіз тулап, жағаны соғады.
Орман да тік тұра алмай еңкейіп, бас иіп тұнжырайды.
Жер бар сырын ішіне тартып, тоң болып қатады.

Зарлық пен Аңғараның жасырын сыры

Байқалдың Зарлық атты жалғыз қызы болыпты. Ол дүниеде теңдесі жоқ, Аңғара деген батырға ғашық екен. Бірақ бұл сыр ашылса, Байқал бүкіл Сібірді тағы бір қатал күйге айналдырып жібереді деп қорыққан. Өйткені бір жорықта Байқал мен Аңғара кездесіп, екеуі бір-біріне қас дұшпандай болып қалған екен.

Ашудың оянуы

Екі ғашық Байқалдың мінезін біліп, не істерін білмей дағдарып жүреді. Ақыры олардың сырын Байқал сезіп қояды да, алдымен қызы Зарлықты өлтірмек болып ұмтылады.

Зарлықтың қашуы

Зарлық қорыққаннан тауға барып тығылады. Содан бері ол тау «Мұңлық-Зарлық» атаныпты.

Аңғараның сабыры

Аңғара қорықпайды. Бірақ атасына қарсы келмей, жүзін солтүстікке қаратып, жан-жағына байыппен көз жүгіртеді де, үнсіз алға жүре береді.

Өкініштен туған көл, ізден туған өзен

Сол сәтте Байқалдың да жүрегіне ой түскендей болады: ол өз қаталдығына тұңғиықтай батып, ұзақ ойланып қалады. Аңғара болса: «Кезеңі келсе, көрісерміз», — деп, терең ойға шомып, артына қайта-қайта қарап кете береді.

Ақырында Байқал жасаған қаталдығына өкініп, жер бауырлап жата кетеді. Қайғысының ауырлығынан жер ойылып, түпсіз терең көлге айналыпты. Ал сол көлден шыққан су Аңғараның ізімен ағып, ұлғайып-ұлғайып барып, үлкен өзенге айналған екен.

Негізгі түйін